कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 329, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें२६० कादम्बरी- [ कथायाम्-
कृतावतरणमङ्गला, १ प्रस्तुत२-पयोधर-क्षरत्पयोबिन्दुच्छलेन द्रवीभूय स्नेहाकुलेन निर्गच्छतेव३ हृदयेनान्तः शुभशतान्यभिध्यायन्ती४ मूर्द्धन्युपाघ्राय तं सुचिरमाश्लिषेत् ।
अनन्तरञ्च तथैव कृत्तयथोचितसमुपचारमाश्लिष्ट५-वैशम्पायना स्वयमुपविश्य विनयादवनिंतले समुपविशन्तम्६, आकृष्य बलादनिच्छन्तमपि चन्द्रापीडमुत्सङ्गेमारोपितवती ।
ससम्भ्रमं७-परिजनाेपनीतायामासन्द्यामुपविष्टे च वैशम्पायने चन्द्रापीडं पुनः पुनरालिङ्ग्य ललाटदेशे वक्षसि भुजशिखरयोश्च मुहुर्मुहुः करतलेन परामृशन्ती विलासवती तमवादीत्—'वत्स ! कठिनहृदयस्ते पिता, येनेयमाकृतिरीदृशी८ त्रिभुवनलालनीया क्लेशमतिमहन्तमियन्तं कालं लम्मिता । कथमसि९ सोढवानतिदीर्घामां१० गुरुयन्त्रणाम् ?' अहो !
स्वयमेव आत्मनैव कृतं विहितम् अवतरणमङ्गलं यानावतरणसामयिकं धान्यदूर्वादिनिक्षेपरूपं मङ्गलाचरणं यया सा तादृशी सती, प्रस्तुतौ सुनावलोकनेन क्षीरस्यन्दिनाव यौ पयोधरौ वक्षोजौ ताभ्यां क्षरतां निःसरतां पयोबिन्दूनां दुग्धकणानां छलेन व्याजेन द्रवीभूय तरलीभूय निर्गच्छतेव निर्यातेव, स्नेहाकुलेन प्रेमपूर्णेन हृदयेन चेतसा करणेन, अन्तर्मध्ये शुभशतानि राजपत्नस्य क्षेमाधिक्यम् अभिध्यायन्ती अभिचिन्तयन्ती, मूर्द्धनि मस्तके आघ्राय आघ्राणं ( चुम्बनं ) विधाय सुचिरं चिरसमयं तम् आश्लिषेप आलिलिङ्ग । इह 'निर्गच्छतेवे'ति अपह्नवसहितोत्प्रेक्षा ।
अनन्तरमिति । अनन्तरम् आश्लेषानन्तरम्, तथैव चन्द्रापीडवदेव कृतो विहितो यथोचितं यथायोग्यं समुपचारः अवतरणमङ्गलं चत्र क्रियायां तद्यथा स्यात्तथा आश्लिष्ट आलिङ्गितो वैशम्पायनो यया सा तादृशी विलासवती स्वयम् उपविश्य विनयात् नम्रात् अवनितले भूतले समुपविशन्तम् आसेदिवांसम् अनिच्छन्तमपि अतिशैक्षवेन बालकवत्क्रोडेमारोढुमनभिलषन्तमपि चन्द्रापीडं वलात् हठात् आकृष्य आकर्षणं कृत्वा उत्सङ्गं क्रोडम् आरोपितवती आरोपयामास, जननी वात्सल्यस्यालौकिकत्वादित्याशयः ।
ससम्भ्रमेति । ससम्भ्रमेण शीघ्रतापरेण परिजनेन परिचारिकावर्गेण उपनीतायाम् उपस्थापितायाम् । सासन्द्यां वेत्रासने—
'वेत्रासनमासन्दी स्त्री नृपी प्रतिकासन्नम्।'
इति रामाश्रमी । वैशम्पायने च उपविष्टे निषण्णे सति चन्द्रापीडं पुनः पुनः भूयो भूयः आलिङ्ग्य आश्लिष्य ललाटदेशे भालप्रदेशे वक्षसि भुजान्तरे भुजशिखरयोः स्कन्धयोः मुहुर्मुहुः वारंवारं करतलेन स्वहस्ततलेन परामृशन्ती आमर्शशं विदधती सती विलासवती तम् अवादीद् अवोचद् ।
वत्सेति । वत्स हे पुत्र !, ते तव पिता कठिनहृदयः कठोरचित्तः येन हेतुना ईदृशीयम् आकृतिः आकारः त्रिभुवनलालनीया त्रिविष्टपनिवासिभिरेव लोकैः प्रेम्णैव समीपे पालनीया, अत्यन्तमृदुलललितत्वादित्याशयः । अतिमहन्तम् अतिदीर्घम् इयन्तं कालम् एतावत्प्रमासमयम् क्लेशं खेदं लम्भिता प्रापिना अतिदीर्घाम् अतिमहासमयव्यापिनीम् इमां गुरुयन्त्रणां पाठशालायां पाठकगगकर्तृकावरोधक्लेशनम्, कथं
पर मो अपनेते ही उसके नवागमनका मङ्गलचार ( उतारा ) किया । उस समय स्तनों में से रिसती दूधकी बूँदोंके बहानेसे महारानीका हृदय मानों तरल होकर बाहर निकल रहा था, महारानीने उस हृदयसे चन्द्रापीडका सैकड़ों मङ्गलों का चिन्तन करती हुई, उसके मस्तकको सूँघ कर बहुत देर तक उसका आलिङ्गन किया ।
उसके बाद उसी भावसे ही यथोचित मङ्गलचारपूर्वक वैशम्पायनका भी आलिङ्गन कर स्वयं बैठी । चन्द्रापीड भी विनयवश पृथिवी पर ही बैठना चाहता था, किन्तु बैठनेकी इच्छा न होने पर भी महारानीने बलपूर्वक उसे खींच कर अपनी गोदमें बैठा लिया ।
इधर दासियोंने शीघ्रतासे एक बेंतकी कुरसी ला दी, उस पर वैशम्पायन बैठ गया । बाद में महारानी विलासवती चन्द्रापीडको बार-बार छाती से लगा कर, ललाट, छाती और कन्धों पर बारन्बार हाथ फेरती हुई कहने लगी—'वत्स ! तुम्हारे पिताका हृदय कठोर है; क्यों कि उन्होंने ऐसी त्रिभुवन-लालनीय आकृति एवं रूपको इतने समय तक ऐसा बड़ा क्लेश सहन कराया । तुम कैसे इतने अधिक समय तक गुरुओं (शिक्षकों) का
१. कृतावतारणका । २. ‘’’प्रस्तुत’’’, अपस्तुत’’’ । ३. निर्गतेव । ४. शतानांव ध्यायन्ती, शतानीवाभिध्यायन्ती । ५. समुपचाराश्लिष्ट’’’ । ६. समुपविशन्तमाकृष्य । ७. ससन्त्रनं । ८. ईदृश’’’ ९. कथमपि । १० गुरुजनयन्त्रणाम् ।