कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शुकनासनोर्मादर्शनवर्णना-३१ ] [ चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता २९१

बालस्यापि सतः कठोरस्येव ते महद्धैर्यम् । अहो ! विगत¹-शिशुजन-क्रीडा-कौतुक-लाघव-नर्मकस्यापि² ते हृदयम् । अहो ! गुरुजनस्योपरि भक्तिरसाधारणी³ सर्वथा⁴ । यथा पितुः प्रसादात् समस्ताभिरुपेतो विद्याभिरालोकि⁵तोऽसि, एवमचिरेणैव कालेनानुरूपाभिर्वधूभिरुपेनमालोकयिष्यामि' इत्येवमभिधाय लज्जास्मितावनतमात्ममुखप्रतिबिम्बगर्भं विकच-कमलकृत-कर्णपल्लवावतंस इव कपोले पर्यचुम्बदेनम् । एवञ्च तत्रापि नातिचिरमेवं स्थित्वा क्रमेण सर्वान्तःपुराणि दर्शनेन नन्दयामास⁷ । निर्गत्य च राजकुलद्वारावस्थितम्⁸ इन्द्रायुधमारुह्य तथैव तेन राजपुत्रलोकेनानुगम्यमानः शुकनासं द्रष्टुमयासीत् ।

केन प्रकारेण सोढवानसि नर्पणशीलो जातः ?। आश्चर्यं चेह अहोशब्दत्रयम् । बालस्यापि शिशोरपि ते तव कठोरस्येव परिपक्वावस्थायुक्तलोकस्येव महद्धैर्यम् । अर्मकस्यापि बालकस्यापि ते तव हृदयं चित्तम्, विगतं दूरीभूतं शिशुजना बालकवर्गाः तेषु क्रीडाकौतुकं समुचितखेलाकौतूहलं तेन लाघवं लघुत्वं चापलं यस्मात्तत्तथोक्तम् । गुरुवस्य शिक्षकवर्गस्य पूज्यवर्गस्य वा उपरि सर्वथा असाधारणी असामान्यी सर्वाधिकेत्यर्थः भक्तिः सादरपूर्वकावलोकनम् । अन्येयन्तं कालं यावत् विद्यालये गुरुयन्त्रणां न सहेयुः अनेन प्रकारेण विनयप्रणामादिकञ्च न कुर्य्या इत्याशयः । यथा पितुर्जनकस्य प्रसादात् माहात्म्यात् समस्ताभिः सकलाभिः विद्याभिः आन्वीक्षिकीप्रभृतिभिः उपेतः सहित आलोकितोऽसि वीक्षितोऽसि, एवं तथा पितुः प्रसादेनैव अचिरेण कालेन स्वल्पेन समयेन अनुरूपामिः योग्याभिः वधूभिः स्नुषाभिः उपेतं सहितम् आलोकयिष्यामि निरीक्षिष्ये ।

इतीति । इत्येवम् अनेन प्रकारेण अभिधाय उक्त्वा, लज्जास्मितेन त्रपायुद्भासेन अवनतं शिशुवाच्यत्वेन वधूनामाकर्णनाद् स्मितं विधाय त्रपया नम्रवदनमित्यर्थः, एनं चन्द्रापीडम्, आत्मनो निजस्य मुखस्य वदनस्य प्रतिबिम्बं गर्भे मध्ये यस्य तस्मिन् तादृशे, चन्द्रापीडस्य निर्मलगण्डस्य निकटे निजमुखनयनादित्येवार्थः, अतएव विकचकमलेन विकसितपङ्कजेन कृतो विहितः कर्णपल्लवः श्रवणकिसलयानामेव अवतंसः कर्णभूषणं यत्र तथोक्त इव कर्णनपीकृतकमलसहिते इव विद्यमाने इत्यर्थः कपोले गण्डे पर्यचुम्बद् चुम्बनं विहितवती विलासवतीति शेषः ।

इह प्रस्तुतिपदपदेन कर्णानूपकरणस्योत्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षा सा च पदार्थाहेतुककाव्यलिङ्गालङ्कारेण सङ्कीर्यते । अतएव हि विलासवतीवदनस्य विकचकमलसादृश्यं ध्वन्यते इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ।

एवञ्चेति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण तत्रापि मातुरन्तिकेऽपि नातिचिरमेव किञ्चित्कालमेवेत्यर्थः, स्थित्वा अवस्थानं विधाय क्रमेण आनुपूर्व्येण सर्वान्तःपुराणि समन्ता दवरोधस्थाः स्त्रियः दर्शनेन अवलोकनेन नन्दयामास प्रमोदंयामास । निर्गत्य निष्क्रम्य च राजकुलद्वारावस्थितं राजभवनप्रतोलीमार्गसंस्थन् इन्द्रायुधम् अश्वम् आरुह्य तत्रेोपविश्येत्यर्थः, तथैव पूर्ववदेव तेन पूर्वोक्तेन राजपुत्रलोकेन नृपात्मजवर्गेण अनुगम्यमानः अनुव्रज्यमानः शुकनासं प्रधानामात्यं द्रष्टुम् अवलोकयितुम् अयासीत् आजगाम्द ।

नियन्त्रणा सहन किये हो ? कितना आश्चर्य ? बालक होने पर भी पूर्ववयस्क व्यक्तिके समान तुम्हारे सुन्दर धैर्यको देखती हूँ । विशेष आश्चर्य तो यह है कि—बालक होने पर भी—तुम्हारे हृदयसे शिशुजनोचित क्रीडा-कौतुककी चपलता दूर हो गई है । और भी आश्चर्यका विषय यह है कि—गुरुजनों पर सब प्रकारसे तुम्हारी असाधारण भक्ति देखती हूँ । तुम्हारे पिताके प्रसादसे सर्वथा आज मैं तुमको जिस प्रकार समस्त विद्यासे परिपूर्ण देख रही हूँ, इसी प्रकार थोड़े समयके अनन्तर ही अनुरूप बहुओं-सहित देखूँगी।' विलासवतीके इतना कहने पर चन्द्रापीडने लज्जा और मुस्कुराहटके साथ (कारण) अपने मुखको नीचे झुका लिया, उस समय विलासवतींने उसके गाल पर चुम्बन किया, तब विलासवतीके मुखका प्रतिबिम्ब चन्द्रापीडके गाल पर गिरनेसे इस प्रकार प्रतीत होने लगा मानो, खिले कमलके द्वारा उस पर कानका आभूषण बनाया गया हो । इस प्रकार वहाँ पर भी अधिक समय तक न रह कर चन्द्रापीडने अन्तःपुरमें रहनेवाली समस्त स्त्रियोंको क्रमशः दर्शन देकर आनन्दित किया। फिर वहाँ से बाहर आकर, राजभवनके दरवाजेके समीप खड़े इन्द्रायुध पर बैठ, पहलेके अनुसार ही, उस समस्त राजपुत्रोंके साथ, शुकनाससे मिलनेके लिए गया।

---

१. विगलित० । २. अर्मकस्ये त्यपि, अर्मकस्येवेति वै, अर्मक वेति । ३. असाधारणा । ४. सर्व्वा । ५. अवलोकिते । ६. अत्र कचित्पुस्तके 'इव' कारो न दृश्यते । ७. दर्शनेनानन्दयामास । ८. राजकुलद्वाराद्बहिः स्थितम् ।