कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 360, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशुकनासोपदेश०-२५] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३२१
यते, न विशेषज्ञतां विचारयति, नाचारं पालयति, न सत्यमवबुध्यते,१ न लक्षणं प्रमाणीकरो- ति। गन्धर्वनगरलेखेव पश्यत एव नश्यति। अद्याप्यारूढ-मन्दर-परिवर्त्तावर्त्त-भ्रान्ति-जनित- संस्कारेव परिभ्रमति२। कमलिनी-सञ्चरणव्यतिकर-लग्न-नलिन-नाल-कण्टक-क्षतेवे३ न क्वचि- दपि४ निर्भरमाबध्नाति पदम्। अतिप्रयत्नविधृतापि परमेश्वरगृहेषु विविध-गन्धगज-गण्ड-
पश्यन्ति नावलोकयति, हस्तिनस्याऽप्याश्रयणात्, सेविकाऽपि नैतादृशमिति भावः। वैदग्ध्यं कौशलं न गणयति न विचारयति, जडस्याऽप्यावलम्बनात्, पण्डितोऽपि नैतादृशमित्याशयः। श्रुतं शास्त्रज्ञानं नाक-र्णयति न शृणोति, विद्वांसं परित्यज्य मूर्खाऽवलम्बनात्, सेविकाऽपि नैतादृशमाचरतीति भावः। धर्मं सुकृतं नानुरुध्यते धर्मानुरोधेन धार्मिकं नावलम्बत इत्यर्थः, प्रायेण पापिन एवावलम्बनात्, कपो-तोऽपि नैतादृशमित्यभिप्रायः। त्यागं दानं न नाद्रियते दानसामर्थ्यादरेण दातारं नावलम्बत इत्यर्थः। दातृपरित्यागेन कृपणावलम्बनात्, मार्जारोऽपि नैतादृशमित्याशयः। विशेषज्ञतां विशेषेण सर्वार्थवेदितां न विचारयति नाद्रियतीत्यर्थः, प्रायेण व्यापारीणामवलम्बनात्, धूर्त्तोऽपि नैतादृशमित्याशयः। आचारं शिष्टाचारितं मार्गं न पालयति न रक्षति, चण्डालभवनेऽपि गमनात्, शूद्राऽपि नैतादृशं करोतीत्याशयः। सत्यम् अवितथं नानुबुध्यते न जानाति, प्रायेण वञ्चकावत्त्वनात्, जहापि नैतादृशनाचरतीत्याशयः। लक्षणं मर्गातिलुकध्वजव्रज्रादिसामुद्रिकशास्त्रप्रतिपादितं न प्रमाणीकरोति, तयाविधं पुरुषं नावलम्बत इत्यर्थः, तयोक्तं परित्यज्य लक्षणरहिताश्रयणात् पाम्योऽपि नैतादृशं करोतीत्याशयः।
गन्धर्वेति। गन्धर्वनगरलेखा भूतयोनिविशेषाणां रात्रावेवावलोक्यमानं यन्नगरं तत्पङ्क्तिः, यद्वा—दृष्टिक्रमेण गगने नगरवदवलोक्यमाना कापि रेखा, सेव इयं लक्ष्मीः पश्यत एव अवलोकयन्तं जनमना-दृत्यैव नश्यति विलयं व्रजति, इदमल्यन्तमाश्चर्यमित्याशयः। उपमा।
बृहत्संहितायां गन्धर्वनगरावलोकनफलमभिहितम्— 'गन्धर्वनगरमुत्थितमापाण्डुरशनिपातवातकरम्। दीप्ते नरेन्द्रसृत्युर्वामेश्रिभयं जयः सव्ये॥' इत्यादि।
अद्येति। आरूढ उत्पन्नो यो मन्दरपरिवर्त्तन क्षीरोदमथनसमये मेरुर्वतघूर्णनेन आवर्त्तः सम्भ्रमो भ्रमः तत्र या भ्रान्तिः तत्र स्थिताया लक्ष्म्या अपि घूर्णनं तया जनितः चिरकालेनोत्पादितः संस्कारः घूर्णनोत्पादकवेगाभिधसंस्कारो यस्याः सा तथोक्ता सतीव अद्यापि अधुनापि परिभ्रमति भवना-दन्यभवनं गच्छतीत्यर्थः। अन्योऽपि पूर्वभ्रमिसंस्कारवशात् कालान्तरेऽपि भ्रमति। क्रियोत्प्रेक्षा।
कमलिनीति। कमलिनीषु पद्मलतासु सञ्चरणव्यतिरेकेण लक्ष्म्याः पङ्कजवनपिचमानत्वप्रसिद्धेः अनन्तरम्पर्कण लग्नानि पादौ संसक्तानि यानि नलिनानां पद्मानां नालकण्टकानि तैः क्षता विदीर्णपादेव लक्ष्मीः, क्वचिदपि कुत्रापि पदं प्रतिष्ठामेव पदं चरणं निर्भरं निश्चलं न आबध्नाति न विधत्ते। अपरोऽपि कण्टकक्षतचरणः निश्चलं पदं स्थापयितुं नार्हति। इहातिशयोक्त्योत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।
अतिप्रयत्नेति। परमेश्वरगृहेषु महाराजभवनेषु अतिप्रयत्नेन अतिप्रयासेन विधृता स्थिरीकृतापि इयं लक्ष्मीः, विविधा अनेकप्रकारा ये गन्धगजा गन्धेभाः तेषां गण्डयोः कपोलयोः यानि मधूनि दानवारीण्येव मधूनि मद्यानि तेषां पानेन आस्वादेन मत्ता मत्तैवेव सती परिस्खलति भ्रश्यति रूपान्तरं भजतीत्यर्थः। अन्यापि मधुपानमत्ता प्रयासेन विधृतापि अवलोकयत एव भ्रश्यति। इहाप्युत्मालङ्कारः।
सौन्दर्यको देखती है, न कुल-परम्पराका अनुसरण करती है, न स्वभावके प्रति लक्ष्य करती है, न दक्षता (चातुर्य) का आदर करती है, न विशेष ज्ञानका विचार करती है, न आचारका पालन करती है, न सत्यको समझती है एवं न पुरुषोंके ध्वज-वज्रादि चिह्नोंको देखकर उनका अनुसरण करती है। आकाशमें गन्धर्वनगर-रेखाके समान देखते-देखते ही नष्ट हो जाती है। समुद्रमन्थनके समय मन्दराचलके भ्रमणसे उसमें जो भँवर उत्पन्न हुई थी, यह उसमें घूमकर, उस संस्कारवश ही मानो अब भी घूमा करती है। कमल-वनमें विचरण करनेके समयमें कमल-दण्डके काँटे लग जानेसे चरण (पैर) क्षत-विक्षत हो गया है, इसीसे मानो यह किसी स्थान में भी जमकर पैर नहीं रखती है। बड़े-बड़े राजाओंके महलोंमें बड़े-बड़े उद्योग करके रखी जाने पर भी अनेक गन्ध-गजोंके गण्डस्थलके मधुपान से मत्त होकर ही मानो स्खलन कर जाती (दूसरे राजाओंके पास चली जाती) है।
१. अनुबुध्यते। २. क्वचित् 'नगर' इति पदमधिकन्दृश्यते। ३. भ्रमति। ४. ''सञ्चार'''। ५. ''नाल-कण्टकेव, नालकण्टकेतेव। ६. क्वचित् 'अपि' इति पदं नोपलभ्यते।