भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 359, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 359
३२०कादम्बरी-[ कथामुखम्-

नह्येवंविधमपरम्¹। अपरिचितमिह जगति किञ्चिदस्ति², यथेयमनार्या³। लब्धापि खलु दुःखेन परिपाल्यते। दृढगुणपाश⁴-सन्दान-निस्पन्दीकृतापि नश्यति। उद्दाम-दर्प-भटसहस्रोल्ला-सितासिलता-पञ्जर-विधृताव्यपक्रामति। मदजल-दुर्दिनान्धकारगर्ज'-घन-घटा-परिपालितापि प्रपलायते; न परिचयं रक्षति; नाभिजनमीक्षते; न रूपमालोकयते⁶; न कुलक्रममनुवर्त्तते; न शीलं पश्यति; न वैदग्ध्यं गणयति; न श्रुतमाकर्णयति; न वर्ममनुरुध्यते, न त्यागमाद्रि-

भेदेऽपि श्लेषेणाभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः, प्रदर्शितरूपं रूपकम्, क्रियोत्प्रेक्षा चेत्येतेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।

नहीति। इह जगति अस्मिन् संसारे एवंविधम् एतादृशम् अपरिचितं परिचयनिबन्धनप्रेमनिरपेक्षम् अपरम् अन्यत् किञ्चित् वस्तु नास्ति न विद्यते यथा येन प्रकारेण इयम् अनार्या नीचस्वभावा।

वाच्यातिशयेन लक्ष्म्या अपरिचितत्वं समुपपादयति—लब्धापीत्यादिना। लब्धापि महता क्लेशेन प्राप्तापि प्रायेण न लभ्यते इत्यपेरर्थः। दुःखेन क्लेशेन खलु निश्चयेन परिपाल्यते परिपालनविषयीक्रियते, अन्यस्तु परिचितो नैतादृशं करोतीत्याशयः।

दृढेति। दृढा यथायथप्रयोगेणानन्यथाविघातव्याः गुणाः सन्धिविग्रहानषड्गुणाभाव एव पाशो रज्जुः तेन यत् सन्दानं बन्धनं तेन निस्पन्दीकृतापि निश्चलीकृतापि लक्ष्मीः, नश्यति परपक्ष्याश्रयाद्दर्शनाभावं याति अन्ये पाशबद्धा गोप्रभृतयोऽपि नैतादृशमित्याशयः।

इह केचिद् विरोधाभासनिरङ्गकेवलंरूपकयोः सङ्कर इति वदन्ति। परे तु विभावनाविशेषोक्त्योः सन्देहात् सन्देहसङ्करालङ्कारो निरङ्गकेवलंरूपकेण सङ्कीर्यते इत्याचक्षते।

उद्दामेति। उद्दामो विपुलों दर्पोऽहङ्कारो यस्य तेन तादृशेन भटसहस्रेण योद्धृवृन्देन उल्लासिता ऊर्धीकृता असिलता लम्बायततरवारय एवं पञ्जरं पश्चादिवन्धनगृहं तत्र विधृतापि आबद्धापि लक्ष्मीः, अपक्रामति अपसरति पक्षान्तरमाश्रयतीत्यर्थः। पञ्जरविधृता शुक्रेन्द्रप्रभृतयः पशवोऽपि नैतादृशमित्याशयः।

इहापि विभावनाविशेषोक्त्योः सन्देहलङ्कारः, स च निरङ्गकेवलंरूपकेण सङ्कीर्यते। मतान्तरे तु विरोधाभासत्तथाविधरूपकयोः सङ्कर इत्यवधेयम्।

मदजलेति। मदजलानि दानवारीण्येव दुर्दिनानि श्यामत्वसादृश्यात् मेघच्छन्नाहानि तैः अन्धकारः तमो येभ्यः तयोक्ताः गजा हस्तिन एव घना मेघाः तेषां घटया समूहेन परिपालितापि रक्षितापि लक्ष्मीः प्रपलायते पक्षान्तरे पलायनं करोति। मार्जारोऽपि नैतादृशं दुनोतीत्याशयः।

इह गजेषु मेघत्वारोपे मदजलेषु दुर्दिनाव्दारोगे निमित्तमिति परम्परितंरूपकमलङ्कारः। तथा गजेषु मेघत्वारोपे मदजलेषु दुर्दिनाव्दारोपाभावेऽपि तदुत्पत्तेः कि विभावना स्याहोस्विद् दुर्दिनाव्दारोपकरणरूपे मेघत्वारोपकारणे सत्यपि तदनुत्पत्तेर्विशेपोक्तिरित्यनयोः सन्देहलङ्कारश्च, इत्युभयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः।

नेत्यादि। परिचयं संस्तवं न रक्षति न पालयति, चिराल्लब्धस्यापि परित्यागात्, श्वाऽपि नैतादृशमित्यभिप्रायः। अभिजनं सत्कुलं न ईक्षते नावलोकयति तत्परित्यागेन नीचकुलाश्रयणात्, सेवकोऽपि नैतादृशं करोतीत्याशयः। रूपं सौन्दर्य नालोकयते न वीक्षते, सुन्दरपरित्यागेन दुश्चरित्रावलम्बनात्, गणिकापि नैतादृशमाचरतीत्यभिप्रायः। कुलक्रमं नानुवर्त्तते वंशपरिपार्या सुरक्षित्ताऽहं कथमस्मादन्यत्र व्रजामीति न गणयतीत्यर्थः, झटित्येव तत्परित्यागात्, गजोऽपि नैतादृशमिति भावः। शीलं सच्चरित्रं न**


जो स्नेह उत्पन्न हो जाता है, उसकी कुछ गणना नहीं करती है, इसके सिवा अन्य कोई इस संसारमें नहीं है जैसी यह नीच प्रकृतिवाली है। इसको न लेने पर भी महाकष्टसे ही परिपालन करना होता है। दृढ भावसे प्रयुक्त सन्धि-विग्रहादि गुणरूप रज्जु द्वारा (फंदेसे) मजबूत बाँध कर निश्चल कर रख लेने पर भी चली जाती है। अत्यन्त दर्पसन्वन्दित योद्धाओंसे घुमाई गई खड्गल्तारूप पिंजरेमें फेंककर रखी जाने पर भी दूसरी तरफ चली जाती है। मदजलरूप दुर्दिनद्वारा अन्धकार करनेवाले हस्तिरूप बादलोंके घेर कर रखी जाने पर भी भाग जाती है। और यह लक्ष्मी, न स्नेहकी परवाह रखती है, न कुलके प्रति दृष्टिपात करती है, न


१. क्वचिद् अपरमिति नावलोक्यते। २. क्वचिद् किञ्चिदिति नास्ति। ३. अनार्या दुःखेन लभ्यते। ४. क्वचिद् 'पाश' इति पदन्नास्ति। ५. ॰॰॰उल्लसितासिलता॰॰॰। ६. ॰॰॰गन्धाद्विपघनघटयोप॰॰॰। ७. आलोकयति।