भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 366, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 366

शुकनासोपदेशव-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। [ ३२७

एवम्विधयापि चानया दुराचारया कथमपि दैववशेन परिगृहीताः¹ विक्लवा भवन्ति राजानः, सर्वविनयाधिष्ठानताञ्च गच्छन्ति। तथाहि, अभिषेकसमय एव चैषां² मङ्गलकलसजलैरिव प्रक्षाल्यते दाक्षिण्यम्, अग्निकार्यधूमेनेव मलिनीक्रियतै³ हृदयम्, पुरोहितकुशाग्रसम्मार्जनीभिरिवापनीयते⁴ क्षान्तिः, उष्णीषपट्ट⁵-बन्धनेनेवावच्छाद्यते⁶ जरागमनस्मरणम्, आतपत्रमण्डलेनेवापवार्य्यते⁷ परलोकदर्शनम्, चामरपवनैरिवापह्रियते सत्यवादिता, वेत्रदण्डैरिवोत्सार्य्यन्ते गुणाः, जयशब्दकलकलैरिवे तिरस्क्रियन्ते साधुवादाः, ध्वजपटपल्लवैरिव परामृश्यते यशः। केचित्९ श्रम-वश-शिथिल¹⁰-शकुनि-गल-पुट¹¹-चपलाभिः खद्योतोन्मेष-

एवमिति। एवम्विधयापि पूर्वोक्तलक्षणलक्षितयापि दुराचारया दुष्टाचरणया अनया लक्ष्म्या कथमपि महता क्लेशेन दैववशेन भाग्यवशेन परिगृहीता आश्रिता राजानो नृपतयो विप्लवाः समाकुला भवन्ति। सर्वेषां समस्तानाम् अविनयानां दुर्व्यवहाराणाम् अधिष्ठानताम् आस्पदत्वं च गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति।

इह लक्ष्म्यां कार्यकार्या पिशाचीव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिः।

वैक्लव्यं दुर्व्यवहारास्पदत्वञ्च समुपपादयति—तथाहिती। अभिषेकसमय एव राज्याभिषेकक्षण एव एषां नृपतीनां मङ्गलकलशजलैरिव कल्याणकुम्भाम्भोभिरिव दाक्षिण्यम् औदार्यं प्रक्षाल्यते प्रक्षालनविषयीक्रियते। अग्निकार्यम् अभिषेकाङ्गहोमः तस्य धूमेन हृदयं स्वान्तं मलिनीक्रियते राज्ञामिति शेषः। पुरोहितः पुरोधाः तेषां कुशाग्राण्येव दर्भाप्राण्येव सम्मार्जन्यः ताभिः क्षान्तिः क्षमागुणः अपनीयते रेण्वादिवत् दूरीक्रियत्त इव, बाहुल्येन सहिष्णुताशून्यत्वात्। उष्णीपं मूर्धवेष्टनं तदेव पट्टबन्धः क्षौमवसनबन्धनं तेन जरागमनस्मरणं 'वार्द्धक्यं मे भविष्यतीति' चिन्ता अवच्छाद्यते शिरोवद् आश्रियत इव। वाहुल्येन वृद्धानामुपहासाद्। आतपत्रमण्डलं मण्डलीकृतच्छत्रं तेन परलोकदर्शनं जन्मान्तरदृष्टिः अपवार्यते अन्यपुरुषावलोकनवत् निवार्यते, आधिक्येन परलोकभाविक्वेशबोधाभावेनाधर्मव्यवहरणात्। चामरा बालव्यजनाः तेषां पवनैः वातैः सत्यवादिता अवितथवादिता अपह्रियते रेणुवत् अपनीयत इव वाहुल्येनामत्य-संभाषिवात्। वेत्रदण्डाः वेतसयष्टयः तैः गुणा दयादाक्षिण्यादयः उत्सार्यन्ते अन्यजनवद् दूरीक्रियन्त इव, बाहुल्येन तेषां गुणरहितत्वाद्। साधुवादाः सौजन्यप्रशंसावचनानि जयशब्दकलकलैः जयशब्दकोलाहलैः तिरस्क्रियन्ते सामान्यवाक्यवद् आच्छाद्यन्त इव, बाहुल्येन तत् साधुवादविमुखत्वात्। ध्वजपटपल्लवैः उर्ध्वीकृतकेतुदण्डसंसक्तप्रथितपताकाभिः, यशः श्लोकः परामृश्यते छिन्नविशदवर्णवत् प्रोञ्छयत इव, तत्पर्यन्तं विविधदुर्व्यवहारवशात् बाहुल्येन तेषां यशोविलोपात्।

इह 'अभिषेकसमय एव' इत्याद्यग्म्य 'ध्वजपटपल्लवैरिव परामृश्यते यशः' इत्यन्तं यावत् प्रतिवाक्ये क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः। केवलं 'पुरोहितकुशाग्रे' त्यादौ निरङ्गकेवलंरूपकसंकीर्णा क्रियोत्प्रेक्षालङ्कार इत्यवधेयम्।

केचिदिति। केचित् राजानः, विह्वलतामुपयान्तीत्यग्रिमेणास्य सम्बन्धः। श्रमवशेन दूरोड्डयनादि-प्रयासाधिक्येन शिथिलं श्लथं यत् शकुनेः मयूरादिपक्षिणः गलपुटं कण्ठदेशः तद्वत् चपलाभिः चञ्चलाभिः,

ऐसी यह दुराचारिणी, अदृष्टवश किसी प्रकार से राजाओं का परिग्रह कर भी ले तो वे व्याकुल होकर किसी कामके नहीं रहते और सब दुराचार परायण हो जाते हैं। क्योंकि अभिषेक के समय ही उनकी सब चतुरता मानो माङ्गल्य कलशों के जलसे धुल जाती है। अभिषेकाङ्ग होमके धूएँसे मानो उनके हृदय मलिन हो जाते हैं। पुरोहितोंकी कुशाग्ररूप मार्जनी (झाडू) से मानो उनके क्षमागुण दूर फेंक दिये जाते हैं। रेशमी कपड़े की पगड़ीके बाँधनेसे मानो 'मै भी वृद्ध होऊँगा' इस प्रकारकी चिन्ताको ढँक देती है। प्रसारित छत्रसे ही मानो जन्मान्तरके प्रति दृष्टिज्ञानको रोक लगा देती है। चामरके वायुसे ही मानो सत्यवादिता को उड़ा देती है। बेंतकी छड़ियोंसे ही मानो दयादाक्षिण्यादि सब गुण बाहर निकाल दिये जाते हैं। जयध्वनिके कोलाहलसे ही मानो, उनके सौजन्यकी प्रशंसा नीचे फेंक दी जाती है। एवं ध्वजाल्ल विस्मृत पताकासे ही मानो यश पोंछ दिया जाता है। परिश्रमवश शिथिल हुए पक्षीके गलदेश (गर्दन) के समान एवं खद्योत (जुगनू) के प्रकाशके


१. दैवपरिगृहीताः।
२. विक्लवीभवन्ति।
३. चैषाम् एव चैतेषाम्।
४. नलिनीभवति।
५. बन्धनेने।
६. ॰पट्ट॰॰॰।
७. ॰वच्छाद्यने।
८. अपसार्य्यंते, अपवार्य्यते।
९. ॰कलकलारवैः।
१०. हचित्।
११. श्रमशिथिल॰॰॰।
१२. ॰गलपुट॰॰॰।