कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२६ प्रस्तावना

द्विवा भवति । शुकनासेन हि चन्द्रापीडाय याः शिक्षाः प्रदत्ताः तासां रचनायान्तु कविः स्वलेखनीमन्या- दृशरूपेण प्रावर्त्तयत् । तास्त्वाविज्ञा रहस्यपूर्णास्तथा मार्मिकाः सन्ति या मन्ये प्रत्येकदेशस्यप्रत्येक- राजहिताय सर्वथैवोपयोगिन्यो भविष्यन्ति ।

प्रकृतिनिरीक्षणम्

कादम्बर्याः प्रकृतिवर्णनमतीव सुन्दरं सजीवं च सञ्जातम् । ईदृश महाकवयो यदि प्रकृतेर्मङ्गल- रूपस्य चित्रण एव चतुरा अवलोक्यन्ते तर्हि केचन महाकवयः प्रकृतेर्भयावहस्य तथा रोमाञ्चकारिणः स्वरूपस्य वर्णने कृतकार्याः प्रतीयन्ते, परन्तु महाकवेर्बाणभट्टस्य सूक्ष्मोयमेव विशेषता वर्त्तते यत्तस्य लेखनी समभावेन मधुरमयावहोभयविधदृश्यवर्णने पूर्णं साफल्यमुपगतवती । एतद्द्दृश्यस्वरूपहृद्ग्रह- णविधानाय महाकविर्विविधालङ्काराणां साहाय्यं गृहीतवान् । उपमोत्प्रेक्षा-परिसंख्याविरोधाभासालङ्का- राणां स्तूपामेव स्थापयित्वा कविरयं पाठकानां पुरतः स्ववर्ण्यविषयस्य समुज्ज्वलमिच्छन्नं कृतवान् । विचारण्या भीषणरूपस्य चित्रणं कविर्भादृशेन साफल्येन कृतवान् तद्धि महाश्चर्यं जनयति ।

तथाहि—

'गिरितनयेव स्थाणुलग्ना मृगपतिसेविता च, जानकीव प्रसूतकुशलवा निशाचर- परिगृहीता च, कामिनीव चन्दनमृगमदपरिमलवाहिनी रुचिरागुरुतिलकभूषिता च, सोत्कण्ठेव विविधपल्लवानिलवीजिता समदना च ।'

( कादम्बरीकथामुख-५७ पृ. )

महर्षेर्जाबालेराश्रमस्य कीदृशं सात्विकं मनोरममविहद्यं वर्णनम् ?, यस्य पठनेन कस्य सचेतसः पुरुषस्य चित्तं तपोवनभन्यमूर्त्या प्रभावितं न भवति ? ।

तथाहि—

'यत्र च महाभारते शकुनिवधः, पुराणे वायुप्रलपितम्, वयःपरिणामे द्विजपतनम्, उपवनवन्दनेषु जाड्यम्, अग्नीनां भूतिमत्त्वम्, एणकानां गीतश्रवणव्यसनम्, शिखण्डिनां नृत्यपक्षपातः, भुजङ्गमानां भोगः, श्रीफलाभिलाषः मूलानामधोगतिः ॥'

( कादम्बरी कथामुख-१२४, १२५ पृ. )

---

न पर्यत्यजत् । चन्द्रापीडस्यापि कादम्बरीं प्रति यावती प्रीतिरासीत् तावती प्रीतिरानन्दं । स्थितस्तद्वान्ते प्रतिदिनं गताभूत् । दूता वार्तां सर्वदैव विक्लव्यान्वेषणमित्र सहभवता । सोऽयमपूर्वः सम्बन्धः झटित्यभूत् । चन्द्रा- पीडेन सार्ध पत्रलेखा नैऋत्यनगरानायं दिग्विजययात्रामनेकदिवसेषु गच्छति पत्रलेखा चन्द्रापीडेन सार्धमा- सनमधिष्ठितवती । निशायां निद्रितस्यचन्द्रापीडस्य रजनिकरशिशिरनिसिद्धेन हस्तच्छत्रेण सह संवदति, तदा, सन्निधौ क्षितितलभिष्टवस्तुषोपरि प्रस्वपिति पत्रलेखा । यदा कादम्बर्या हृदये महामोहात्सन्तप्ताऽभूत् तदा पत्रलेखायास्तत्त्वादिमुखदामिलापादपसारणं नाम्बुच्छन्नमन्वत लोकाः । पत्रलेखां प्रति कादम्बर्या नारोग्यतुलनो नासोदीपदपि द्वेषः । चन्द्रापीडेन पत्रलेखायाः सम्बन्ध इति हि सा द्विहस्तीति कादम्बर्या परमोद्रियत् ।

कादम्बरीकाव्ये पत्रलेखा पद्मभूषणेनाधिकुरुवन्तो, न तत्र द्वेषसन्देहादीनां सम्भावः । तत्स्थाने स्वर्गेणस्निग्धम्- भूत्, परन्तु खलु खलु यद्यप्यंविन्दुः भवति तस्याः पुरतः एव उच्चै जगायाह्वानम् । किन्तु कदाचित् स्वहृ- द्यनेनास्या एकात्यामपि निराशामेकोत्क्रीपे रक्तादिन्दुर्न चाल्यदनापोडे । अपि सा कादम्बर्याश्च स्वदेशानुवर्तिनी, तथापि राजपुत्रस्य ततदारण्येत्येवापि तापस्सां कदाचिदत्यजत् ।

यदा पत्रलेखा नति जगाम् कादम्बर्यां सहागत्यच महाश्वेता प्रत्याहृता, स्वानीरे यदा तद्भित्तिसंकेत दूत एव तीविरसं प्रयाणमन्त्रां चन्द्रापीडं प्रापयत्, तदा सा महतिकष्टमपि कादम्बर्याः प्रसादनार्थं सौम्यान्तेव सहम- तरदानगच्छत् । युवराजाज्ञादातिथ्यं च सर्वदर्शनालसतायाश्च नानाविद्धम् । नान्याद्वाइह्यसत्परेणपरेणोऽपूर्व स्वप- त्नयोः सम्बन्ध इत्यवगम्यते । परमार्थाद्रूपे निदं रोहिणीति कादम्बरी-प्रतीहारे चन्द्रापीडः स्वपनेनेक्षिणन् । अतो युक्त चान्द्रोः सहवास इत्यवमेयम् । इतोऽपिकाव्येऽस्मिन् प्रबन्धकरस्यलघित्त्वाद्वावन्लोचनीपन् ।