कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 374, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशुकनासोपदेश० २५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ३३५
सुखमवतिष्ठन्ते, तस्मै ददति, तं मित्रतामुपनयन्ति, तस्य वचनं शृण्वन्ति, तत्र वर्षन्ति, तं बहु मन्यन्ते, तमाप्ततामापादयन्ति, योऽहर्निशमनवरतमुपरचिताञ्जलिरधिदैवतमिव विगत- न्यकर्त्तव्यः स्तौति, यो वा माहात्म्यमुद्भावयति । किंवा तेषां साम्प्रतम्, येषामतिनृशंसप्रा- योपदेशनिर्घृणं कौटिल्यशास्त्रं प्रमाणम्, अभिचारक्रियाक्रूरैकप्रकृतयः पुरोधसो गुरवः, परा- भिसन्धानपरमन्त्रिण उपदेष्टारः, नरपतिसहस्रमुक्तोञ्झितायां लक्ष्म्यामासक्तिः, मारणात्म- केषु शास्त्रेष्वभियोगः, सहजप्रेमार्ट्रहृदयानुरक्ता भ्रातर उच्छेद्याः । तदेवंप्रयातिकुटिल-कष्ट-चेष्टा-सहस्रदारुणे राज्यतन्त्रे, अस्मिन् महामोहान्धकारिणि
य इति । जनः, विगतं दूरीभूतम् अन्यत् कर्त्तव्यं विधेयं यस्य स तथोक्तः सन्, अहर्निशम् अहो-रात्रम् अनवरतं निरन्तरम्, उपरचिताञ्जलिः संयोजितकरपुटः, अधिदैवतमिव आराध्यदेवतामिव स्तौति । यो वा जनः माहात्म्यं हरहराद्यवतारस्वरूपं महिमानम् उद्भावयति साग्रहेन प्रकटीकरोति । इह वाक्यग-तविधेयाविमर्शदोषपरिहाराय यच्छब्दान्वितवाक्ययोः पूर्वं पाठोऽवश्यं विधेयः।
तयाविधानाञ्च नृपतीनां सर्वमेवानुचितमिति दर्शयति—किंवेति । तेषां राज्ञां किंवा विधेयं साम्प्रतं युक्तन्यायोपेतं भवितुं शक्नोतीति शेषः । न किमपीत्यर्थः। 'युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने' इत्यमरः।
असाम्प्रतत्वे कारणं प्रदर्शयति—येषामिति । अतिनृशंसप्रायेण अत्यन्तनिष्ठुरातिशयेन उपदेशेन निष्ठुरं। निर्घृणं निष्करुणम्, कौटिल्यशास्त्रं चाणक्यनिर्मितनीतिशास्त्रमेव येषां भूपतीनां प्रमाणम् । अभि-चारक्रियया श्येनयागादिरूपान्यवधोत्पादककर्मकरणेन क्रूरा नृशंसा एका मुख्याः प्रकृतयः स्वभावा येषां ते तथोक्ताः, पुरोधसः पुरोहिताः गुरवो धर्मोपदेशकाः। पराभिसन्धानपरा अन्यवञ्चनारसपगः मन्त्रिणः उपदेष्टारः शिक्षयितारः । नरपतिसहस्रेण भूपतिमूहेन प्रथमं भुक्ता भञ्जित्वा पश्चात्त उज्झितात्यक्ता नस्यां तादृश्याम्, लक्ष्म्यां श्रियाम् आसक्तिः प्रेमातिशयम् । मारणात्मकेषु मारणोपदेशरूपेषु शास्त्रेषु यागिनी-तन्त्रादिषु अभियोगः अभिनिवेशः । सहजं प्राकृतिक्रं यत् प्रेम स्नेहः तेन आर्द्र मद्यं यत् हृदयं चेतः तेन अनुरक्ताः, भ्रातरः सहोदरा उच्छेद्या मूलतो विनाशनीयाः ।
इह नयाविधानां सर्वकार्याद्यौचित्यस्यनिरूपणकार्यं प्रति अनेकतरहेतूपन्यासात् समुच्चयः ।
तदेति । तत्तस्मात्कारणात्, एवं प्रायेण यादृग्दाकृष्टैवैरुक्तस्वरूपेण, अतिकुटिलेन अत्यन्तवक्रेण नितान्तदुर्बोधेनेत्यर्थः कष्टेन क्लेशकरेण चेष्टासहस्त्रे व्यापारबाहुल्येन दारुणे भीपणे, राज्यतन्त्रे राज्यशास-नेनिकर्मण्यतायाम्, अस्मिन् प्रस्तूयमाने महामोहेन महाविवेकेन अन्धं विचाररहितं कर्तुं शीलं यस्य तस्मिन् तादृशे यौवने नाहार्ये च प्रवृत्ते, हे कुमार चन्द्रापीड ! तथा तेन प्रकारेण प्रयतेथाः वर्तितुं प्रयत्नं विदध्याः
पूर्वक ही हितवचन बोलते हैं उन पर कोप करते हैं । एक नया प्रकारसे उनका ही वे प्रशंसा करते हैं, उसके साथ ही बातचीत करते हैं, उनकी ही रक्षा करते हैं, महात्मन् कह उनकी ही स्तुति करते हैं, उनसे बात ही सुनते रहते हैं, उनको ही दान देते हैं, उनमें ही निवास करते हैं, उनका ही वचन सुनते हैं, उनको ही सबदा धन-वितरण करते हैं, उनका ही बहुत आदर करते हैं और उसको ही सर्वकल्याणके विधानवाला बना लेते हैं, जो व्यक्ति दिनरात हर समयके लिए, अन्य सब काम छोड़ हाथ जोड़ कर उपास्य देवताओंके समान उनकी स्तुति करता है अथवा जो व्यक्ति हरिरामादिकोंका अवतार कह कर उनका माहात्म्य प्रदान करता है। जिनके समीपमें, अत्यन्त नृशंस उपदेशसे परिपूर्ण एवं नितान्त निर्दय चाणक्यप्रणीत नीतिशास्त्र ही प्रमाण माननेवाले अभिचारक्रियाका अनुष्ठान करने ( मारणप्रयोग ) में नितान्त क्रूरस्वभाववाले पुरोहितगण जिनके शिक्षक हैं, पर-प्रतारणपरायण मन्त्रिगण जिनके सलाहकार हैं हजारों राजाओंने जिसे भोग कर छोड़-छोड़ दिया है उस लक्ष्मी के प्रति जिनकी आसक्ति है, मारणोपदेशसे परिपूर्ण तन्त्रशास्त्रमें जिनका आग्रह है एवं स्वाभाविक स्नेहके कारण सदय-चित्त और अनुराग करनेवाले भ्रातृगण जिनकी जड़ काटते हैं उन राजाओंके योग्य न्यायसङ्गत कार्य क्या हो सकता है ?
इस लिए राजकुमार ! चन्द्रापीड ! ऐसी हजारों अत्यन्त जटिल और कष्टप्रद कार्यबाहुल्यसे भयङ्कर राज्य-शासनके व्यवहारमें एवं ऐसे महामोहरूप विवेकशून्यकारी इस यौवनावस्थामें तुम ऐसा कार्य करनेमें प्रयत्न करो
१. तस्य सञ्चिरते, तं मित्रतामुपनयन्ति । २. तमात्मतामापादयन्ति, तदनाद्रियन्ति । ३. अनादृतम् । ४. दारुणे । ५. दैववत्तः कुटिलचेष्टा, कुटिलचेष्टा.. । ६. महामोहाहारिणि ।