कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडयौवराज्याभिषेकव० ३६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३३६

अनन्तरमखिलान्तःपुरपरिवृतया च प्रेमार्द्रहृदयया विलासवत्या स्वयमापादतलादा- मोदिना चन्द्रातपधवलेने चन्दनेनानुक्षिप्तमूर्तिः, अभिनव-विकसित-सित^१कुसुम- कृतशेखरः, गोरोचना^२-च्छुरितदेहः, दूर्वाप्रवालरचितकर्णपूरः, दीर्घदशमनुपहतमिन्दु- धवलं दुकूलयुगलं वसानः, पुरोहित-प्रतिबद्धप्रतिसरप्रसाधितपाणिः, अभिनव^३राजलक्ष्मी- कमलिनी-मृणालेन अभिषेकदर्शनार्थमागतेन सप्तर्षिमण्डलेनेव हारेणालिङ्गितवक्षःस्थलः, सित-कुसुम-ग्रथिताभिराजानुलम्बिनीभिरिन्दुकराकलाप-कोमलाभिः^४ वैकक्षकस्रग्भिः^५ निर-

अनन्तरमिति । अनन्तरं यौवराज्याभिषेकस्य पश्चाच्च चन्द्रापीडः सिंहासनम् आरुरोह इति सम्बन्धः । इह प्रथमान्तानि यानि पदानि तानि अग्रेतनस्य 'चन्द्रापीड' इत्यस्य विशेषणानि । अखि-लान्तःपुरैः समस्तावरोधस्थलनिताभिः परिवृतया महितया, प्रेमार्द्रहृदयया स्नेहस्विन्नस्वान्तया च विलासवत्या स्वकीयजनन्य स्वयम् आत्मना, आमोदिना नितान्तसुगन्धवता, चन्द्रातपधवलेने शशि-किरणपङ्किशुभ्रेण चन्दनेन मलयजेन आपादतलाव् पादतलपर्यन्तम् अनुलिप्तमूर्तिः कृताङ्गरागरूपः । अभिनवैः नूतनैः विकसितैः प्रस्फुटितैः सितैः श्वेतैः कुसुमैः प्रसूनैः कृतो विहितः शेखरः शिरोभूषणं यस्य स तादृशः । गोरोचनया कुङ्कुमेन चुरितो रञ्जितो देहः शरीरं यस्य स तादृशः । दूर्वाप्रवालैः शतपर्विका-किमलयैः रचितौ कृतौ कर्णपूरौ कर्णभूषणौ यस्य स तादृशः । दूर्वाभिः कर्णभूषणं तु विष्णुधर्मोत्तरवचनात् । तथा च तत्रत्यवचनम्—

'दूर्वा दहति पापानि धात्री हरति पातकम् । हरीतकी हरेद्रोगं तुलसी हरते त्रयम् ॥'

दीर्घेति । दीर्घा आयता दशा प्राञ्चलवर्त्तिन्यः सूत्रवर्त्तिका यस्य तत्तादृशम्, अनुपहतं प्राक्परिधानेनापर्युषितम्, इन्दुधवलं चन्द्रवत् शुभ्रं दुकूलयुगलं सूक्ष्मवस्त्रयुग्मं वसानः परिदधानः । तथा च संस्कारमयूखे—'ईषदौतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् । अहतं तद्विजानीयात् सर्वकर्मसु पावनम् ॥'

पुरोहितेति । पुरोहितेन पुरोधमा प्रतिबद्धो यः प्रतिसरो हस्तसूत्रं तेन प्रसाधितोऽलङ्कृतः पाणिः करो यस्य स तादृशः ।

'भवेत् प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्ये च कङ्कणे । वराशुद्धौ चमूपृष्ठे पुंसि न स्त्री तु मण्डले ॥
आर्ते करसूत्रे च नियोज्ये त्वन्यलिङ्गकः । इति मेदिनी ।

अभिनवेति । अभिनवा प्रत्यग्रा राजलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीरेव कमलिनी अतीव सौन्दर्यात् नलिनी तस्या मृणालेन श्वेतत्वात् । विम्बस्वरूपेण । अभिषेकदर्शनार्थं यौवराज्याभिषेकावलोकनार्थम् आगतेन प्राप्तेन सप्तर्षिमण्डलेन मरीच्यादिवेवर्षिमण्डलेनेव विद्यमानेन, तेषामपि जरावृद्धत्वादिप्यादायः । हारेण मुक्ताप्रालम्बेन, आलिङ्गितम् आलिष्टं वक्षःस्थलं सुजान्तरं यस्य स तादृशः ।

इह 'अभिनवराजलक्ष्मीकमलिनी' इत्यत्र परम्परितरूपकम् 'सप्तर्षिमण्डलेनेव' इत्यत्र च जात्युत्प्रेक्षा । अनयोश्च मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टि ।

सितकुसुमेति । सितकुसुमग्रथिताभिः श्वेतपुष्पगुम्फिताभिः, आजानुलम्बिनीभिः अनक्षक्रीललम्बिनोभिः इन्दुककरकलापवत् चन्द्ररश्मिसमूहवत् कोमलाभिर्मृदुलाभिः । विशेषेण कक्षे लम्बन्त इति वैकक्षं ततः स्वार्थिकप्रत्यये वैकक्षिकम्, वक्षःस्थले तिर्यक् यज्ञोपवीतवन् कण्ठात् क्षितम् 'वैकक्षकं तु तत् ।

---

तदनन्तर अन्तःपुर (रानिवास) की समस्त स्त्रियोंसे परिवेष्टित होकर स्नेह-पूर्ण-हृदया महारानी विलासवतीने अपनेसे ही, चन्द्रातप (चाँदनी) के समान शुक्लवर्ण एवं सुगन्ध-मय चन्दनद्वारा चन्द्रापीडके शरीर पर पैरों तक लेप कर दिया, अभिनव खिले हुए शुक्लवर्ण-पुष्प-मालाद्वारा मस्तक परिवेष्टित कर दिया (फूलोंका मुकुट पहनाया), शरीर पर कहीं-कहीं गोरोचन लगा दिया एवं दूर्वा-पल्लवका कर्णभूषण पहना दिया, चन्द्रापीडने चन्द्रमाके समान शुक्लवर्णके दो नये वस्त्रोंको पहन लिया, उसकी किनारी दश अङ्गुल चौड़ी थी। पुरोहितने मङ्गल-सूत्र बाँध कर चन्द्रापीडके हाथको अलङ्कृत किया। नवीन राज्यलक्ष्मी-रूपी कमलिनीके मृणालके समान और अभिषेक देखनेके लिए आए सप्तऋषियोंके मण्डलके समान एक मुक्ताहारको उसने वक्षःस्थल पर धारण किया। श्वेतवर्ण फूलोंकी गुँथी हुई और जाँघ तक लटकती और चन्द्रमाकी किरणोंके समान कोमल एवं यज्ञोपवीतके

---

१. क्वचित् 'सित' इति पदं नास्ति ।
२. गोरोचना ।
३. नव^० ।
४. इन्दुकराकलापकाभिः ।
५. वैकक्षस्रग्भिः ।