कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थान० ३८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३५३

आलिङ्ग्यमान इव चलचामर-कलापविधुतेन पटवासपांशुना, प्रोत्साह्यमान इव नरपति-शेखर-सहस्र-परिच्युतैः कुसुमकेशररजोभिः, उत्पातराहुरिव दिवसकरमण्डलमकाण्ड एव पिबन्, नृप-प्रस्थान-मङ्गल-प्रतिसर-वलय-मालिकासु गोरोचनाचूर्णायमानः, क्रकच-कृत-चन्दन-क्षोद-धूसरो रेणुरुत्पपात। अपरिमाण-बल-सङ्घट्ट-समुपचीयमानश्च शनैः शनैः संहरन्निव विश्वमशेषम्, अकाल-काल-मेघ-पटल-मेदुरो विस्तारमुपगन्तुमारेभे। तेन च क्रमेणोपचीयमानबहुलमूर्त्तिना दिग्विजयमङ्गलध्वजेन, रिपु-कुल-कमल-प्रलय-

इत्येतानि तेभ्यः सम्भवति प्रसरति इति तेन तादृशेन, धातुधूलिवलयेन गैरिकादिरजोमण्डलेन, अनुगम्यमान इव अनुसृज्यमान इव, तस्यापि रेणोरनुसरणादित्याशयः ।

आलिङ्ग्येति । चलतां स्पन्दमानानां नृपाणां निकटे सेवकैः संवीजितानामित्यर्थः, चामराणां बालव्यजनानां कलापेन समूहेन विधुतः सञ्चालितः तेन तादृशेन, पटवासपांशुना पिष्टातकचूर्णेन आलिङ्ग्यमान इव आलिष्यमाण इव, अन्योन्यसंसृष्टत्वादित्यभिप्रायः ।

प्रोत्साहेति । नरपतीनां राज्ञां शेखरसहस्रात् शिरोवेष्टनसहस्रनिवहाद् परिच्युतैः स्खलितैः कुसुमकेशररजोभिः पुष्पकिञ्जल्कधूलिभिः प्रोत्साह्यमानः प्रसर्तुं प्रकृष्टसुयोगं नीयमान इव, तेषामपि प्रसारणेन पश्चात्प्रसारितत्वादित्याशयः ।

इह 'मुद्रयन्निव' इत्यारभ्य 'प्रोत्साह्यमान इव' इत्यन्तं यावत् क्रियोत्प्रेक्षाऽलङ्कारः । 'अभ्यर्थ्यमान इव, तुरगमुखे'त्यादौ तु निरङ्गरूपकसङ्कीर्णा क्रियोत्प्रेक्षेति बोध्यम् ।

उत्पातेति । उत्पातराहुः अकालोत्पातः जनानामशुभपातद्योतकः सैंहिकेय इव, अकाण्डे एव अकाल एव दिवसकरमण्डलं सूर्य्यबिम्बं पिबन् आच्छादयन् प्रसभम् । इह पूर्णोपमा ।

नृपेति । नृपाणां राज्ञां प्रस्थाने प्रयाणसमये ये मङ्गलप्रतिसराः माङ्गलिककरसूत्राणि त एव वलयानि कटकाः तेषां मालिकासु पङ्क्तिषु, गोरोचनाचूर्णायमानः गोरोचनाधूलिवद् व्यवहरन् सर्व्वतो-ऽभ्यर्च्यमान इत्यर्थः ।

इह 'गोरोचनाचूर्णायमान इव' इत्यत्र व्यङ्ग्योपमा ।

क्रकचेति-क्रकचेन करपत्रेण कृतः छेदनसमये विहितो यः चन्दनक्षोदः मलयजवृक्षचूर्णः तद्वत् धूसरः, रेणुः भूमिरजः । अन्वयस्तूक्त एव । लुप्तोपमा ।

अपरिमाणेति । अपि च अपरिमाणम् अगणितं यद् बलं सैन्यं तस्य सङ्घट्टेन पदसम्मर्द्देन समुपचीयमानो वर्द्धमानः, अत एव अशेषं समग्रं विश्वं संसारं शनैः शनैः मन्दं मन्दम्, संहरन्निव व्यापनेन सङ्कोचयन्निव, अकाले असमये यत् कालं श्यामवर्णं मेघपटलं सम्रवृन्दं तद्वत् मेदुरो निबिडः, स रेणुरिति शेषः, विस्तारं विशालम् उपगन्तुं प्राप्तुम् आरेभे प्रारम्भं चकार ।

इह 'संहरन्निव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा, 'अकालकालमेघपटलमेदुर' इत्यत्र लुप्तोपमा, अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावप्रसरः ।

तेनेति । अपि चेति शेषः । तेन रजसा 'रिपुबलमगलध्वज' इति सम्बन्धः । अग्रेतनस्य 'रजसा' इत्यस्य तृतीयेकवचनान्तानि पदानि विशेषणानि योज्यानि । उपचीयमाना वर्द्धमाना बहुला विपुला मूर्त्तिः शरीरं यस्य तेन तादृशेन । अत एव दिग्विजयस्य दिगात्मसात्करणस्य मङ्गलध्वजेन माङ्गलिकपताकादण्डस्वरूपेण, तद्बुद्ध्योत्थानादित्याशयः । रिपुक्लान्त्येव शत्रुगोत्राण्येव कमलानि पङ्कजानि तेषां प्रलये

आलिङ्गन करता था और राजाओंके हजारों मुकुटों में से गिरी फूलों की रज देखकर मानो उसे उठने के लिए उत्साहित करती थी; अशुभसूचक राहु के समान असमय में ही सूर्यमण्डल को ग्रास करती थी; वह राजाओं के यात्रा करने के समय हाथ में बाँधे गए मङ्गलसूत्रों और हारों पर गोरोचन के चूरे के समान दीखती थी और वह आरी से काटे गए चन्दन के वृक्ष में से नीचे गिरे हुए (बुरादे) के समान धूसरवर्ण होकर उड़ने लगी। अकालोद्गत कृष्णवर्ण मेघसमूह के समान घनीभूत हो वह असंख्य सेनाओं के पद-संघर्ष से वृद्धि पाकर धीरे-धीरे समग्र भूमण्डल को ही मानो संहार करती हुई क्रम से फैलने लगी।

इस प्रकार उस धूल का समूह जो क्रमशः बढ़कर बहुत विशाल हो गया था, वह दिग्विजय माङ्गलिक

---

१. ०विधुतेन। २. प्रक्षाल्यमानः, प्रोत्साह्यमानः । ३. ०सङ्घट्टवलद् । ४. ०प्रतिसरमालिकासु ।