कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थान० २८] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ३५५

नभस्तलादिव पतता, पवनादिवोल्लसता, रविकिरणेभ्य इव सम्भवता, अनपहृतचेतनेन¹ निद्रागमेन, अनवगणितसूर्येण² अन्धकारेण, अघर्मकालोपस्थितेन भूमिगृहेण, अनुद्गिता-रागगनिवहेन बहलनिशाप्रदोषेण, अपतित-सलिलेन जलधरसमयेन, अभ्रान्तभुजङ्गेन रसातलेन, हरिचरणेनेव संवर्द्धमानेन त्रिभुवनमलङ्घयत रजसा। विकचकुवलयवनमिव नवोदकेन गगनतलमवष्टभ्यमानमलक्ष्यत क्षीरोदफेन-

अनपहृतेति । अनपहृता न विलोपिता चेतना चैतन्यं येन तेन तादृशेन, निद्रागमेन प्रमीलासमा-गमनस्वरूपेण । निद्रा चेतनामपहरति, किन्तु इदं रजश्चेतनां न हरतीति ततो वैशिष्टयमित्याशयः । न अवगणितः अस्तगमनादवबुद्धः सूर्यो रविर्येन तेन तादृशेन, अन्धकारेण तमोरूपेण । अन्धकारेण हि सर्व-पदार्थावरणं क्रियते, सूर्यसत्त्वे तु नायं तथेति भवति ततो वैशिष्टयमित्याशयः । अघर्मकाले ग्रीष्मसमये उपस्थितेन विद्यमानेन भूमिगृहेण भूगर्भान्तर्वर्तिभवनस्वरूपेण । ग्रीष्मसमये हि जनैः सूर्यरश्मिसन्ताप-निवारणाय भूगर्भभवनमवलम्ब्यते । भूगर्भग्रहेण रविकिरणनिवारणं भवति, ग्रीष्मकाले च स्थितिर्भवति अस्य त्वग्रीष्मकाल इति भवति ततो वैशिष्टयमित्याशयः । न उदितः उदयं न प्राप्तः तारागणानां नक्षत्र-गणानां निवहः समूहो यत्र तेन तादृशेन, बहलनिशाप्रदोषेण कृष्णपक्षरात्रिमूखस्वरूपेण । बहलनिशा-प्रदोषे हि तारागणानामुदयः अत्र तु न तथेति वैशिष्टयम् । यद्यपि 'तारागणनिवहे' इत्यत्र गणनिवहेति पर्याययोर्मध्येऽन्यतरस्यैव प्रयोगेनार्थलाभः सिद्ध्यति तथापि अतिप्राचुर्यसूचनाय तद्वयोपादानमित्य-वधेयम् । न.पतितं च्युतं सलिलं प्रावृड्जलं यत्र तेन तादृशेन, जलधरसमयेन प्रावृट्कालेन । वर्षाकाले सूर्यावरणपूर्वकं वृष्टिमर्भवति अत्र तु वृष्टिर्बलाभाव इति ततो वैशिष्टयम् । न भ्रान्ता विचरिता भुजङ्गाः सर्पा यत्र तेन तादृशेन, रसातलेन ·पातालस्वरूपेण । पाताले हि गाढान्धकारप्रादुर्भावात् सर्पविचरणा-भावः, इह तु गाढान्धकारप्रादुर्भावेऽपि सर्पविचरणं मवत्येवेति भवति ततो वैशिष्टयम् ।

इह 'अनपहृतचेतनेन निद्रागमेन' इत्यारभ्य 'अभ्रान्तभुजङ्गेन रसातलेन' इत्यन्तं यावत् सर्व-त्राधिकानेदरूपकम् । प्राचां मते-अधिकाहढवैशिष्टयरूपकम् । प्राचीनतराणां (वामनादीनां) मते तु-एकगुणहानिरूपणायां समस्तगुणदाढर्यं विशेषोक्तिरिति सुधीभिर्विचार्यणीयम् ।

संवर्धमानेन वृद्धि प्राप्नुवता हरिचरणेनेव वामनपादेनेव, यथा नारायणचरणो बलिविनाशाय यथाक्रमं वृद्धिं प्राप्तस्तथाऽयमपीत्याशयः । एतादृशेन रजसा धूत्या त्रिभुवनं त्रैलोक्यम् अलङ्घयत व्याप्यत ।

इह पूर्णोपमा, त्रिभुवनलङ्घनसम्वन्धाभावेऽपि तत्सम्वन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः। उभयोश्चैकाङ्ग्या-नुप्रवेशसङ्करः ।

विकचेति । क्षीरोदस्य क्षीरसमुद्रस्य फेनः अब्धिकफः तद्वत् पाण्डुना श्वेनेन, नवोदकेन नूतनवृष्टि-सलिलेन, विकचं विकसितं यत् कुवलयवनं नीलोत्पलवनं तदिव, क्षीरोदफेनपाण्डुना क्षितिरोदेन भूरजसा, गगनतलम् आकाशतलम् अवष्टभ्यमानम् आश्रीियमाणं व्याप्यमानम् , अलक्ष्यत अदृश्यत जनै-रिति शेषः ।

इह 'विकचकुवलयवनमिव' इत्यत्र श्रौतीपमा । 'क्षीरोदफेनपाण्डुना' इत्यत्र च लुप्तोपमा । अनयोश्च मिथः सङ्करः ।

---

होकर था, किन्तु किसीकी भी चेतनाका हरण करनेवाला नहीं था; अन्धकारस्वरूप प्रादुर्भूत होकर था, किन्तु सूर्यास्तके बाद प्रादुर्भूत नहीं होता था; पृथिवीके अभ्यन्तरस्थित गृहस्वरूप (मैखाना) होकर था, किन्तु ग्रीष्मकालमें उपस्थित नहीं होता था; कृष्णपक्षके प्रदोषकालस्वरूप देखनेमें आता था, किन्तु उसमें तारे उदित नहीं हुए थे; वर्षा-कालस्वरूप होकर था, किन्तु वृष्टिने रहिन था; पातालस्वरूप प्रतीत होना था, किन्तु फिरते हुए सर्पोंसे रहित था; इस प्रकार वह वामनदेवके चरणोंके समान वृद्धि प्राप्त कर तीनों भुवनोंमें भर गया था।

नवीन दृष्टिके जलसे जिस प्रकार प्रफुल्लित कुवलयवन देखनेमें आता है, उसी प्रकार क्षीरसागरके फेनके समान शुभ्रवर्ण पृथिवीके धूलिसमूहसे आकाशतल आच्छन्न (घिरा) है इस प्रकार लोग देखने लगे। उस धूलि समूहसे धूसर हुआ सूर्यविम्ब हाथीके कानमें पहने चमरके समान प्रभाशून्य (फीका) हो गया। भूमण्डलके

---

१. अनपहृतचेतनेनानवगणितसूर्येण ।
२. पतितसलिलेन ।
३. ऽऽऽमुल्लनेन ।