कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

३६८	कादम्बरी-	[ कथायाम्-

-पर्यटन् नलिनीजलावगाहोत्थितस्याचिरादपक्रान्तस्य॑ च महतो गिरिचरस्य वनगजयूथस्य चरणोत्थापितैः² पङ्कपटलैरार्द्रीकृतम्, करावकृष्टैश्च समृणालमूलनालैः³ कमलकलापैः कल्माषितम्, आर्द्रार्द्रैश्च शैवालप्रवालैः श्यामलितोद्देशम्, उद्दलितैश्च कुमुद-कुवलय-कह्लार-कुङ्-मलैरन्तरान्तरा विच्छुरितम्, उत्खातैश्च सकर्दमैः शालूककन्दैराकीर्णम्, खण्डितैश्च कुसुमस्तवकशतैर्वनपल्लवैराच्छादितम्, आलुनाभिश्चकुसुमोपविष्टोल्लसत् षट्पदाभिर्वनलताभि-राकुलितम्, अभिनवकुसुम-परिमलवाहिना च तमालपल्लवरसश्यामेन मदजलेन सर्वतः सिक्तं मार्गमद्राक्षीत् ।

समन्तात् दत्तदृष्टिः पर्यटन् परिभ्रमन् चन्द्रापीडः मार्गमद्राक्षीदित्यत्तरेण सम्बन्धः । कमल्युक्तसरोवरस्य जले सलिले अवगाहनात् विलोडनात् परम् उत्थितस्य निःसृतस्य ।

'नलिनी पद्मिनी पद्म-व्योम-सिन्धु-सरोवरे । नलिकायां च नलिनां' इति विश्वः ॥

अचिरात् स्वल्पकालात् अपक्रान्तस्य अपसृतस्य महतो महीयसो गिरिचरस्य पर्वतचारिणो वन-गजयूथस्य हस्तिसमूहस्य चरणद्वारा उत्थापितैः ऊर्ध्वं नीतैः पङ्कपटलेः कर्दमसमूहैः आर्द्रीकृतं क्लिन्नी-कृतम् इत आरभ्य द्वितीयेकवचनान्तपदानि मार्गमित्यग्रेतनस्य विशेषणानि । करावकृष्टैः शुण्डाभिरा-कृष्टानीतैः मृणालमूलानि बिसमूलानि च नालानि च तैः सह वर्त्तमानैः कमलकलापैः पद्मसमूहैः कल्माषितं कर्बुरितं विचित्रीकृतमित्यर्थः । सर्वत्र चकाराणाम् अपि चेत्यर्थो ज्ञेयः । आर्द्रार्द्रैः तरङ्गोत्तो-लनादतिशयेन सलिलक्लिन्नैः, शैवालप्रवालैः शैवालकिसलयैः श्यामलितः कृष्णवर्णोकृतः उद्देशाः स्था-नानि यस्य तं तादृशम् । उद्दलितैः अवमृद्योर्ध्वं नीतैः, कुमुदानि श्वतोत्पलानि, कुवलयानि नीलोत्पलानि, कह्लाराणि सौगन्धिकानि तेषां कुड्मलः मुकुलैः, अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये विच्छुरितं रञ्जितम् । 'नीलोत्पलं कुवलयम्,' 'सौगन्धिकं तु कह्लारम्,' 'कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम्,' इति चामरः । उत्खातैः उत्पादितैः सकर्दमैः पङ्कसहितैः, शालूककन्दैः उत्पलानां मूलैः आकीर्णं व्याप्तम् । 'शालूकमेषां कन्दः स्यात्' इत्यमरः। इहाधिकपदत्वदोषनिरासाय कन्दपदं न देयम् । खण्डितैः त्रोटितैः कुसुमस्तबकश तैः पुष्पगुच्छविचित्रैः वनपल्लवैः अरण्यकिसलयैः आच्छादितम् आवृत्तम् । आलुनाभिश्च्छिन्नाभिः कुसुमेषु पुष्पेषु उपविष्टा मध्यवर्त्तिनः सन्तः उल्लसन्तः स्फुरन्तः षट्पदाः भ्रमरा यासु ताभिस्तादृशीभिः वनलताभिः अरण्यव्रत-तिभिः आकुलितम् आकीर्णम् । तथा अभिनवं सद्यः प्रस्फुटितं यत् कुसुमं पुष्पं तस्य परिमलं सौरभं तत्सदृशगन्धमित्यर्थः, वहतीति तेन तादृशेन, तमालपल्लवस्य तापिच्छकिसलयस्य रसवत श्यामेन कृष्णवर्णेन मदजलेन दानवारिणा सर्वतो विष्वक् सिक्तं सेचितम् । अन्वयस्तु प्रागुक्त एव ।

इह 'अभिनवकुसुमपरिमलवाहिना' इत्यत्रासम्बद्धवस्तुसम्बन्धरूपा निदर्शना । तथा 'तमालपल्ल-वरसश्यामेन' इत्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः ।

---

इतनेमें सरोवरके जलमें स्नान कर थोड़े ही समय पहले गये हुए बड़े बड़े पहाड़ी हाथियोंके चरणोंसे चिह्नित और कर्दम-समूह (कीचड़) से आई मार्ग उसे देख पड़ा । वह सूंड से तोड़े गये मृणाल-मूल और नालदण्ड के साथ कमलोंसे चितकबरा हो रहा था; अत्यन्त जलक्लिन्न (गीले) शैवाल-पल्लवोंसे उसका कुछ भाग श्यामवर्ण हो गया था; तोट कर डालो हुई श्वेतकमल, कुमुद, नीलोत्पल और कह्लारके पुष्पोंकी कलियां मध्य मध्यमें फैली हुई थीं; खोद कर डाले हुए कमल-कन्द कीचड़ सहित व्याप्त होकर पड़े थे; तोड कर टाले हुए पुष्पोंके गुच्छों से युक्त जंगलके पत्तोंसे आच्छादित था; काट कर गिरायी हुई वनलताओंके पुष्पों पर भ्रमरगण बैठ कर विलास कर रहे थे एवं अभिनव पुष्पके समान सौरभव्राही और तमाल-पल्लवके रसके समान श्यामवर्ण हस्तिगणके मदजलसे उक्त मार्ग का सब स्थान सिक्त था।

---

१. अपक्रान्तस्य, उत्थितस्यः, गिरिचरस्य, २. चरणोत्तारितैः उत्तारितैः । ३. करिकलमकृष्टैः मृणा-लनःलैः । ४. कमलकुमुद०००। ५. आखाण्डितैश्च । ६. तारैः । ७. ००कुसुमोपविष्टनिष्पिष्टोच्छ्वसत्, कुसुमोपविष्टनिष्पिष्टोच्छ्वसित, कुसुमोपविष्टनिष्पिष्टो भ्रनत् । ८. बकुल कुसुम०००। ९००००सरस०।