कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

३८४ कादम्बरी— [ कथायाम्—

फलैः, फल-भर-निकर-निपीडित१-दाडिम२-नीड-प्रसूत-कलविङ्कैः३, प्रक्रीडित-कपिकुल४-करतल-ताडन-तरलित-ताडी५पुटैः, अन्योन्य-कलह६कुपित-कपोत-पोत-पक्ष-पाली-पातित-कुसुमैः, कुसुम-रजोराशिशार-सारिकाश्रित-शिखरैः, शुक-शत-मुख-नख-शिखर-शकलित-फलस्फीतैः, जलधर-जल लुब्ध विप्रलब्ध-मुग्ध-चातक-ध्वान-मुखरित-तमालषण्डैः, इभ-कलभकोल्लून पल्लववेल्लित-लवली वलयैः, आलीयमाननव-यौवन-मद-मत्त१०-पारावत-पक्ष-क्षेप-पर्यस्त-कुसुमस्तवकैः११, तनुपवन-कंपित-कोमल-कदली-दल-वीजितैः, अविरल-कल-निकरावनत-नारिकेरवनैः,

फलेति। फलानां भरनिकरेण भारसमूहेन निपीडितानां पीडां प्रापितानां दाडिमानां करकवृक्षाणां नीडेषु तद्वृक्षस्थकुलायेषु प्रसूताः चटकाभिरूत्पादिताः कलविङ्काश्चटका येषु तैः तादृशैः। 'चटकः कलविङ्कः स्यात्' इत्यमरः।

प्रक्रीडितेति। प्रक्रीडितं खेलया प्रवृत्तं यत् कपिकुलं वानरसमूहः तस्य करतलताडनैः पाणितलाघातैः तरलितानि कम्पितानि ताडीपुटानि तालीदलानि येषु तैः तादृशैः।

अन्योन्येति। अन्योन्यं मिथः कलहकुपिताः कलहक्रुद्धा ये कपोतपोताः पारावतशिशवः तेषां पक्षपालीभिः पतत्त्रपङ्क्तिभिः पतितानि संसितानि कुसुमानि पुष्पाणि येषां तैः तादृशैः।

कुसुमेति। कुसुमानां पुष्पाणां रजोराशिना परागसमूहेन शारारिभिः कर्बुरिताभिः रञ्जिताभिरित्यर्थः, सारिकाभिः शुकयोषाद्भिः आश्रितानि अवलम्बितानि शिखराणि ऊर्ध्वप्रदेशा येषां तैः तादृशैः।

शुकेति। शुकशतस्य कीरपक्षिगणस्य मुखैराननैः नखशिखरैः पुनर्भवग्रैश्च शकलितानि खण्डीकृतानि यानि फलानि दाडिमादीनि तैः स्फीताः पूर्णाः तैः तादृशैः।

जलधरेति। जलधरजलानि मेघसलिलानि तेषु लुब्धा इच्छुकाः नीलत्वसादृश्यात् तमालतरुष्वेव तापिञ्छवृक्षेष्वेव जलधराभ्रान्त्यो पूर्वं तदीयजललुब्धा इत्यर्थः, पश्चाच्च विप्रलब्धा जलप्राप्त्यभावेन प्रतारिता ये मुग्धचातकाः तेषां ध्वानैन कलरवेण मुखरितं वाचालितं तमालषण्डं तापिच्छवृक्षसमूहो येषु तैः।

इभेति। इभकलभका हस्तिन्रिशद्वर्षीयशिशवः तैः उल्लूनानि खण्डितानि पल्लवानि किसलयानि यस्य तत्तादृशम्, अत एव वेल्लितं कम्पितं लवलीवलयं लवलीवृक्षमण्डलं येषु तैः तादृशैः।

आलीयेति। आलीयमाना तूष्णीम्भावेन विद्यमाना नवयौवनमदमत्ताः प्रत्यग्रतारुण्यमदोन्मत्ता ये पारावताः कपोताः तेषां पक्षक्षेपैः गरुत्क्षेपैः पर्यस्ता विक्षिप्ताः कुसुमस्तवकाः पुष्पगुच्छा येषु तैः।

तन्विति। तनुपवनेन मन्दवायुना कम्पितैः वेल्लितैः कोमलैर्मृदुलैः कदलीदलैः रम्भापत्रैः वीजिताः कृतव्यजनाः तैः तादृशैः।

अविरलेति। अविरलं सान्द्रं फलनिकरेण फलसमूहेन अवनतानाम् अवनम्रीभूतानां नारिकेराणां नारिकेलवृक्षाणां वनमरण्यं येषु तः।

---

फल खाते थे। फलके भारसे अवनत (झुके) घने अनारोंके वृक्षोंके घोसलोंमें चटका पक्षीगण चटक-शावक प्रसव की थीं। खेलते-कूदते बन्दरोंके कर-प्रहारसे ताल-पत्र हिलने लगते थे। परस्पर कलह होनेसे कुपित हुए कबूतरके बच्चोंके पंखोंसे ताडित होकर उनके फूल झर जाते थे। पुष्पके परागोंसे रञ्जित होकर शुक-स्त्रियाँ (मैना) उनकी चोटी पर बैठी थीं। सैकड़ों शुकपक्षिगण (तोते) अपने मुख और नखसे उनके फलोंको टुकड़े टुकड़े कर डालते थे (जिससे वह वन परिपूर्ण हो गया था)। तमाल वृक्षों को मेघ-जल समझकर लोभसे आये हुए-किन्तु पीछे धोखा खाये हुए-मुग्ध चातकपक्षिगण उच्चैः स्वरसे तमाल-बनको मुखरित करते थे। हाथीके बच्चोंके द्वारा (खानेके समय) पत्ते तोड़े जानेसे लवलीके वृक्ष कम्पित हो जाते थे। नव-यौवनसे मत्त हुए कबूतरके फरफरा कर, चुपचाप बैठने से फूलोंके गुच्छे गिर जाते थे। छोटी छोटी हवासे सञ्चालित कोमल केलेके पत्ते पंखेका काम कर रहे थे। फलोंके अधिक भारसे नारियलके वन-अवनत हो गये थे। उनके आस-पास कोमल पत्तेवाले सुपारीके वृक्ष

---

१. ॰॰॰पीडित॰॰॰ ।
२. ॰॰॰विह्रदाटिमी॰॰॰ ।
३. ॰॰ चपलकपिकुल॰॰॰ !
४. नाडिपुटैः।
५. क्वचित् 'कलह' इति पदं नास्ति।
६. ॰॰॰पोतसंहितिलोलपक्ष॰॰॰ ।
७. ॰॰॰सारिकामिश्रशिखरैः।
८. ॰॰॰जलवलुब्ध॰॰॰।
९. कृतालीकमान॰॰॰ ।
१०. ॰॰॰यौवनमत्त॰॰॰ ।
११. ॰॰॰पर्दस्तस्तवकैः।