कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

क० पू० शिवमहाश्वेतयोर्वर्णना ५१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ३८६

प्रविश्याद्राक्षीत् चतुःस्तम्भस्फटिकमण्डपिकानलप्रतिष्ठितम्, अचिरोद्धृतैराद्रार्द्रदलशिखरैर्गलज्जलविन्दुभिः ऊर्ध्वविपाटित-चन्द्रविम्बशकलैरिव निजाट्टहासावयवैरिव शेषफणाशकलैरिव पाञ्चजन्यसहोदरैरिव क्षीरोदहृदयाकारैरुपपादितमौक्तिकमुकुटविभ्रमैः शुचिभिर्मन्दाकिनीपुण्डरीकैः कृतार्चनम्, अमलमुक्ताशिलाघटितलिङ्गम्, अशेषत्रिभुवनवन्दितचरणम् , चराचरगुरुं चतुर्मुखं भगवन्तं त्र्यम्बकम् ।

तस्य च दक्षिणां मूर्त्तिमाश्रित्याभिमुखीमासीनाम्³, उपरचितब्रह्मासनाम्, अतिविस्ता-

---

चतुरिति । चत्वारश्चतुःसंख्याकाः स्तम्भाः स्थूणा यस्याः सा चतुःस्तम्भा या स्फटिकमण्डपिका चन्द्रकान्तमयलघुमण्डपः तस्याः तलेऽधःप्रदेशे प्रतिष्ठितम् सन्निविष्टम् । त्र्यम्बक मित्यस्य विशेषणमेतत् । अचिरोद्धृतैः स्वल्पकालोत्खातैः अत एव च ऊर्ध्वे ऊर्ध्वप्रदेशे विपाटितस्य विदारितस्य चन्द्रबिम्बस्य शशिमण्डलस्य दलैः खण्डैरिव विद्यमानैः तेभ्योऽपि पीयूषबिन्दुनिःसरणादित्याशयः । निजस्य स्वकीयस्य शिवसम्बन्धिन इत्यर्थः । अट्टहासस्य महतो हासस्य अवयवैरिव । शेषस्य नागाधिपतेः फणानां फटानां शकलैः खण्डैरिव, तेषामपि स्वच्छधवाग्रोत्तुङ्गसदृशत्वाच्चेत्याशयः । पाञ्चजन्यः पाताल्योत्पन्नो लक्ष्मीपतेः शङ्खः तस्य सहोदरैः एकोदरसमुत्पन्नभ्रातृभिरिव स्वच्छभवर्तुलाकारत्वादित्याशयः । इह······'चन्द्रबिम्बदलैरिव' 'निजाट्टहासावयवैरिव' 'शेषफणाशकलैरिव' 'पाञ्चजन्यसहोदरैरिव' सर्वत्र जात्युत्प्रेक्षालङ्कारः । क्षीरोदस्य दुग्धसिन्धोः हृदयाकारैः हृत्पुण्डरीकसदृशैः तुल्यश्वेतत्वादित्यभिप्रायः । इहार्थोपमा । तथा उपपादितो निरीक्षकाणां विहितो मौक्तिकमुकुटविभ्रमः स्वेषु शोद्भवमयकिरीटभ्रान्तिर्यैस्तैः । इह भ्रान्तिमानलङ्कारः । शुचिभिः पूतैः मन्दाकिनीपुण्डरीकैः आकाशगङ्गासमुत्पन्नशुभ्रकमलैः, कृता विहिता अर्च्चना पूजा यस्य तं तादृशम् । अमलया स्वच्छया मुक्ताशिलया रमोद्भवत्तुङ्गयशुभ्रपाषाणेन घटितं रचितं लिङ्गं स्वरूपं यस्य तं तादृशम् , चत्वारि मुखानि यस्य स तं चतुर्मुखं भगवन्तं माहात्म्यवन्तं त्र्यम्बकं शिवम् । ननु भगवतो महेश्वरस्य पञ्चवक्त्रत्वेनैव लोके प्रसिद्धिरुक्तमत्र चतुर्मुखत्वोपपादनमिति चेत् ? अत्राहुः-

‘तदूर्ध्वभागः सञ्जातश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजः । पद्मकेशरगौराङ्गकायो ब्रह्मा महेश्वरः ॥'

इति कालिकापुराण-(द्वादशाध्याय) वचनाच्चतुर्मुखी अपि शिवस्य मूर्त्तिरिति प्रतिपादनेनोक्तशङ्कानिरवकाशात् ।

तस्येति । किञ्चेति चार्थः । तस्य त्र्यम्बकस्य दक्षिणां याम्यामभिमुखीं मूर्त्तिं प्रतिमम् आश्रित्य अवलम्ब्य अभिमुखीम् आसीनां तत्समक्षे उत्तरमुखीं सतीं निषण्णाम्, 'प्रतिपन्नपाशुपतव्रतां कन्यकां ददर्श'-दूरवत्तिदूरस्थायिन्या क्रियया सम्बन्धः । इहं द्वितीयैकवचनान्तानि पदानि कन्यकामित्यस्य विशेषणानि ।

उपरचितेति । उपरचितं विहितं ब्रह्मणः प्रजापतेः आसनमिव आसनं यया तां तादृशीं कमलासनोपविष्टामित्यर्थः ।

अतीति । अतिविस्तारिणा अतिशयप्रसरणशीलेन सर्वदिङ्मुखानां प्लावकेन आच्छादकेन प्रलय-

---

मानो उसे आलिङ्गन कर (घेर) लिया हो। वहाँ उसने चराचरके गुरु, समस्त त्रिभुवनवन्दित-चरण भगवान् चतुर्मुखी महादेवको देखा। उनका लिङ्ग निर्मल मुक्ताके समान श्वेतवर्ण प्रस्तरद्वारा निर्माण किया हुआ था। उसे चार स्तम्भवाले छोटेसे स्फटिकमय मण्डपमें स्थापित किया गया था और आकाशगङ्गासे तत्काल तोड़े हुए, अत्यधिक आर्द्र, दलाग्रसे जलकी बूँदें टपकने पवित्र श्वेतकमलोंसे उसकी पूजा की गई थी। वे श्वेतकमलके ऊपर भागसे विदारित होने पर चन्द्रमण्डलके खण्डसमूह (टुकड़ों) के समान, अपने (महादेवके) अट्टहासके (ठहाकेकी हँसीके) अवयवोंके समान, शेषनागकी फणके टुकड़ोंके समान, पाञ्चजन्यशङ्खके सहोदरोंके समान एवं क्षीरसमुद्रके हृदयके समान थे तथा उन्हें देखकर मोतीके मुकुटकी भ्रान्ति होती थी।

चन्द्रापीडने उनकी दक्षिणामूर्त्तिके सामने प्रशस्त और पाशुपत-व्रत धारण करके बैठी हुई एक कन्याको

---

१. अचिरोद्धतैः । २. चार्द्रार्द्रदल···, चार्द्रार्द्ररेणुर··· । ३. अभिमुखमासीनाम् ।