भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 464, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 464

पुण्ड० अवने० महाश्वेतादशावर्ण० ६० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४२५

पापी नवयौवनसुलभः कुसुमायुधः कुसुमासव-मद इव मधुकरों परवशामकरोत् । उच्छ्वसितैः सह विस्मृतनिमेषेण किञ्चिदामुकुलितपक्ष्मणा जिह्मित-तरल-तर-तार-शा-रोदरेण दक्षिणेन चक्षुषा मस्पृहमापिबन्तीव, किमपि याचमानेव, 'त्वदायत्तास्मि' इति वदन्तीव, अभिमुखं हृदयमर्पयन्तीव, सर्वात्मनानुप्रविशन्तीव, तन्मयतामिव गन्तुमीहमाना, 'मनोभवाभिभूतां त्रायस्व' इति शरणमिवोपयान्ती, 'देहि मे हृदयेऽवकाशम्' इत्यर्थितामिव दर्शयन्ती, 'हा हा किमिदमसाम्प्रतमतिहेपणमकुलकुमारीजनोचितमिदं मया प्रस्तुतम्' इति जानानाप्यप्रभवन्ती करपानाम्, स्तम्भितेव, लिखितेव, उत्कीर्णेव, संयतेव, मूर्च्छितेव, केनापि³

पञ्चमात्रावदभ्र्दी नवयौवनसुलभः प्रत्यग्रतारुण्यसुलभः कुसुमायुधः कामः, कुसुमासवमदः पुष्परसपानजनितमदमत्तां मधुकरों भ्रमरीमिव, परवशां पराधीनामकरोत् व्यदधात् । इहोपमा । तथा कुसुमासवमदो भ्रमरों पराधीनां करोति, इत्यत्र हि कालभेदादप्रनप्रक्रमनादोषः समापतति, स च कुसुमासवमदो मधुकरों यथा करोति, तथा परवशां मामकरोदिति पाठेन समाधेय इति कुशला वदन्ति ।

उच्छ्वसितैरिति । उच्छ्वसितैः निश्वासमारुतैः सह विस्मृतो विस्मरणं प्राप्तो निमेषो निमीलनं येन तेन, कामवेगाद्विस्मयवशादवरुद्धश्वासप्रशमानां निर्निमेषेणेत्यर्थः, किञ्चिदामुकुलितानि ईषद्सङ्कुटितानि पद्मानि रोमाणि यस्य तेन, लाजिह्मिते किञ्चित्कुटिलीकृते तरलतरे नितान्तचपले तारे कनीनिके यस्य तच्च तद् शारोदरं विचित्रमध्यभागञ्चेति तनेन तादृशेन, दक्षिणेन अपसव्येन चक्षुषा नयनेन सस्पृहं साभिलाषं यथा स्यात्तथा आपिबन्तीव अत्यादरेणावलोकयन्तीव, किमपि अनिर्वचनीयस्वरूपं याचमानेव प्रार्थयमानेव, 'त्वदायत्ता त्वदधीना अस्मि' इति वदन्तीव, ब्रुवन्तीव, अभिमुखं तत्सम्मुखं हृदयं चित्तम् अर्पयन्तीव निक्षिपन्तीव, सर्वात्मना सर्वप्रयत्नेन अनुप्रविशन्तीव तच्चित्तं प्रविशन्तीव, तन्मयतां तत्साद्दश्यं गन्तुं प्राप्तुम् ईहमाना चेष्टमानेव, 'मनोभवेन कामेन अभिभूतां पराभूतां त्रायस्व पाहि' इति हेतोः शरणं त्राणम् उपयान्तीव गच्छन्तीव, 'हृदये स्वस्य चित्ते मे मम अवकाशं स्थानं देहि' इति अर्थितां याचकत्वं दर्शयन्तीव प्रकाशयन्तीव, 'हा' इति खेदे किमिदम् असाम्प्रतं झटित्येव सम्मेलनोद्योगादयुक्तम्, अतिहेपणं झटित्येव तयाभावादात्यन्तलज्जाकरम्, कुलकुमारीजनस्य वंशोद्भवकन्यकावर्गस्य उचितं योग्यं न भवतीति अकुलकुमारीजनोचितं कुलकन्यासु सर्वथा नोचितमित्याशयः, इदम् एतादृशं कर्म मया महाश्वेतया प्रस्तुतम् आरब्धम्' इति पूर्वं जानानापि बुध्यमानापि करणानां लोचनादीनामिन्द्रियाणाम् अप्रभवन्ती असमर्था सती लोचनादीनीन्द्रियाणि निरोद्धुमसमर्थवती सतीत्यर्थः, तमविचिरं व्यलोकयमिति सम्बन्धः । इह प्रतिवाक्ये एव वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।

अथान्यान्यपि तत्समयोत्पन्नानि स्वविशेषणानि प्रतिपाद्यति—लम्भितेवेति । स्तम्भितेव जडीकृतेव, लिखितेव चित्रितेव, उत्कीर्णेव काष्ठे प्रस्तरं वा मन्तश्चर प्रकटितेव संयतेव, बद्धेव, मूर्च्छितेव मूर्च्छया चेतणारहितेव, तया केनापि अनिर्वचनीयपुटपेग विघृतेव गृहीतेव सती, निष्पन्दानि चेष्टा-

पन्नन कर, नवयौवनसुलभ उस कामने, वसन्तसुन्दका मधुजनजनित मद जिस प्रकार भ्रमरीको पराधीन कर देता है उसी प्रकार मुझे अपने अधीन कर दिया ।

उस समय मेरे श्वास-प्रश्वास नहीं चलते थे, एवं में निमेष रहित कुछ कुछ नीची हुई, टेढ़ी और अनिर्वचल पुतलो से मध्यदेश विचित्र हुई दाई आँखके द्वारा अभिलाषा के साथ (तृष्णासे) उसका मानो पान करतो थी । इन रूपमें—मैं मानो, कुछ प्रार्थना करती (मांगती) थी, 'मैं तेरे अधीन हूँ' इस प्रकार मानो कहती थी, उसके सामने मानो हृदय-समर्पण करती थी, सर्वप्रयत्नसे उसके हृदयमें मानो प्रवेश करती थी, तन्मयता लाभ करनेके लिए मानो चेष्टा करती थी, 'कामोत्पीड़िता सुन्दरी की रक्षा करो' इस प्रकार कहकर मानो रक्षाके निमित्त शरणागत होती थी, 'तुम अपने हृदयमें मुझे एक स्थान दो' इस प्रकार कहकर मानो याचकभाव जनाती थी । हाय ! हाय ! मैने क्या अन्याय आचरण आरम्भ कर, यह अत्यन्त लज्जाजनक, कुलीनकुमारियोंके पक्षमे विशेषतः अनुचित किया ! ऐसा समझती भी मैं इन्द्रियोंको दमन करनेमें समर्थ नहीं हो सकी । उस समय मैं मानो स्तम्भित (स्तब्ध) के समान, चित्रितके समान, उत्कीर्ण (उत्कीर्ण) के समान, बाँधी गईके समान, मूर्च्छितके समान एवं


१. कुसुमस्तनमद इव ।
२. किन्दन् ।
३. क्वचित् 'केनापि' इति पाठो नास्ति ।
२७ का०