कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 465, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४२६ | कादम्बरी- | [ महाश्वेता- |
|---|
विष्टम्भेनेव, निष्पन्दसकलावयवा तत्कालाविर्भूतेनावष्टम्भेन, अक्रियतशिक्षितेन अनाख्येयेन स्वसंवेद्येन केवलम्, न विभाव्यते, किं तद्रूपसम्पदा, किं मनसा, किं मनसिजेन, किमभिनवयौवनेन, किमनुरागेण वा उपदिश्यमानौ किमन्येनैव वा केनापि प्रकारेण, अहमपि न जानामि कथं कथमिति तमनिचिरं व्यलोकयम् ।
इतितश्च नीयमानेव तत्समीपमिन्द्रियैः पुरस्तादाकृष्यमाणेव हृदयेन, पृष्ठतः प्रेर्य्यमाणेव पुष्पधन्वना, कथमपि मुक्तप्रयत्नप्यात्मानम् अवधारयम् । अनन्तरञ्च मेऽन्तर्भङ्गने
सकलाः समग्रा अवयवा अङ्गानि यस्याःसा तादृशी अहम्, अक्रियतोगपि लोचनं विष्टम्भिदुन्मुद्रद्विट्टोऽपि शिक्षितस्तत्र निपुणः तेन, अनाख्येयेन आख्यातुमकथयितुं शक्यः कीदृश इति कशयितुं वक्तुमसमर्थेन, अत एव स्वसंवेद्येन स्वकीयकेवलमनोगम्येन, तत्काले तद्भावे आविर्भूतेन प्रकटीतेन, अवष्टम्भेन निश्चेष्टतापप्रयोजक-सात्त्विकविकारविशेषप्रयत्नेन, केवलं तमनिचिरं व्यलोकयमिति सम्बन्धः। इहापि प्रतिविशेपणं दूव दाप्या क्रियोत्प्रेक्षा।
नेति । न विभाव्यते निरूपदिष्यमानानां मध्ये केन उपदिश्यमाना सती तमनिचिरं व्यलोकयमिति न निर्णतुं शक्यत इत्यर्थः । किं तस्य तापसकुमारस्य रूपसम्पदा सौन्दर्यसमृद्धया उपदिश्यमाना सती तमनिचिरं व्यलोकयम् एवं सर्वत्र सम्बन्धः । किं मनसा चित्तेन, किं मनसिजेन कामेन, किम् अभिनवयौवनेन प्रत्यग्रतारुण्येन, किंवा अनुरागेण अन्तःप्रप्रेम्णा वा अथवा किम् अन्येनैव एकव्यतिरिक्तेनैव व्यतिरिक्तरेण केनापि प्रकारेण अनिर्वचनीयभावेन उपदिश्यमाना उपदेशविषयीक्रियमाणा सती, कथं केनाप्यतिदुर्वचनीयस्वरूपेण, अतिचिरम् अत्याधिकतरकालं यावत् तं तापसकुमारं व्यलोकयम् अवश्यम्, किन्तु कथं से तथा व्यलोकयमित्यहमपि न जानामि नावगच्छामीत्यर्थः ।
इह विप्रलम्भशृङ्गारमस्य विवकेसंज्ञको भावोऽहमिति प्रेयोनामाऽलङ्कारः। इह गर्भितत्वं दोषो न किन्तु 'गर्भितत्वं गुणः क्वापि' इति साहित्यदर्पणदिशा विविक्षतविषयप्रकटनाद् गुण एवेत्यवधेयम्।
चक्षुरिति। इन्द्रियैर्लोचनादिभिःकरणैः सहिप्य उच्चैल्य तस्य तापसकुमारस्य समीपम् अन्तिकं नीयमानेव प्राप्यमानेव । एतेनोत्कण्ठा निरूपिता । हृदयेन चेतसा पुरस्ताद् अग्रे आकृष्यमाणेव, पुष्पधन्वना कामेन पृष्ठतः पश्चात्तः प्रेर्य्यमाणेव चाष्टद्यमानेव सती, मुक्तस्त्यक्तः प्रयत्नः तदन्तिकप्राप्तिनिवारणव्यापारो येन तं तादृशमपि आत्मानं शरीरं कथमपि महता वलेनेवेत्यर्थः, अधारयं न्यरुन्धान् एवारक्षयम् । अनेन धृतिः प्रतिपादिता । इह 'नीयमानेव' 'आकृष्यमाणेव' 'प्रेर्य्यमानेव' इति तिसृणामेव क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण विद्भानात्वत्संसृष्टिः ।
अनेति। किञ्चेति चार्थः। अनन्तरं मे मम स्वतः हृदयाभ्यन्तरे अवकाशं तस्य तापसकुमारस्य निवासस्थानं दातुमभितुनिव मदनेन कामेन सहित इत्यादितः सन्ताने विस्तारो येषां ते तादृशाः
किसी व्यक्ति द्वारा पकड़ी गईके समान हो गई। उस समय सब अवयव निश्चल हो गये, इस प्रकार तत्काल एक प्रकारका निष्पन्दता (निश्चलता) प्रयोजक सात्त्विकविकारविशेष उपस्थित हुआ सुनिपुणकरणके प्रति दृष्टिदान करानेके लिए उस विकार विशेषको उपदेश नहीं देनेपर भी वह उस विषयमें पूर्ण विशेषज्ञथा, एवं उस विकार का स्वरूप वर्णन नहीं किया जा सकता था, केवल मनसे ही ज्ञात हो सकता था, मैं उस विकार विशेषके प्रभावसे ही केवल उसे देखने लगी। मैं निश्चय करके कह नहीं सकती हूँ कि—उसे देखनेके लिए क्या उसकी सौन्दर्य-समृद्धि, या मेरा मन, अथवा कामदेव, या मेरा नवयौवन, अथवा अनुराग, या स्वव्यतिरिक्त अन्य कोई अनिर्वचनीय प्रकारका व साधन जिससे मुझे उपदेश दिया गया। इस तरह मैंने किस अनिर्वचनीय भावसे अधिक देर तक उसे देखा—यह मेरी समझ में नहीं आता।
[उसके बाद] मेरी इन्द्रियादि शंखेर्या मानो मुझे चलाकर उसके समीप ले जाने लगीं, आगेसे हृदय मानो आकर्षण करने लगा एवं पीछेसे कामदेव मानो प्रेरणा करने लगा। उस हालतमें मैंने उसके समीप जानेने निवारण करनेको चेष्टापरित्याग कर रहनेपर भी कठिनाईसे अपनेको अपने अधीनतामें ही रक्खा।
१. कान्त्या। २. रूपेणेव। ३. व्यापदिश्यमानां। ४. नाहं। ५. मुग्धप्रयत्नामात्मानं आत्मानमपि। ६. उन्मदनेन हन्मदमनेन।