कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 491, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें४५२ | कादम्बरी- | [ कथामुखम्-
सर्वमेवानुपपन्नमालोक्य, किमारब्धं दैवेन। अयत्नेनैव खलु महातास्पदतामीश्वरो नयति जनम्। न जाने किमिदं वल्कलानां सदृशम्, उताहो जटानां समुचितम्, तपसोऽनुरूपम्, आहोस्विद्धर्मोपदेशाङ्गमिदम्। अपूर्वेयं विडम्बना केवलम्। अवश्यकथनीयमिदम्। अपर उपायो न दृश्यते, अन्या प्रतिक्रिया नोपलभ्यते, अन्यच्छरणं नालोक्यते, अन्या गतिर्नास्ति। अकथ्यमाने च महाननर्थोपनिपातो जायते। प्राणपरित्यागेनापि रक्षणीयाः सुहृदसव इति कथयामि। अस्ति भवत्याः समक्षमेव स मया तया निष्ठुरममर्षितकोपेनाभिहितः। तया चाभिधाय परित्यज्य तमः तस्मात् प्रदेशादुपजातमन्दोत्सङ्गतयावचयोऽन्यप्रवेश-
मन्मथस्य कन्दर्पस्य विविधविलासैः नानाविधाकारैः सङ्कटः सङ्कीर्णो पूर्णः, तथा रागः सुखानुबन्धिता सांसारिकसुखलिप्सैव प्रायेन बाहुल्येन यत्र सः, अयं प्रत्यक्षः संसारो वा छ क्व। एवंविधसंसारे तपस्विन आसक्तिः कथङ्कारमपि न सम्भाव्यत इत्याशयः।
इह विरूपाणां संयोजनाद् विषमः, तत एव च कश्चित्तपस्वी हेवंविधसंसारे मग्नःसक्त इत्यवगम्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिरिति कुशलैः समाक्ष्यते।
सर्वमिति। दैवेन विधिना, किम् अनिर्वचनीयस्वरूपम्, सर्वमेव एकमसमस्तमेव अनुपपन्नं नितान्त-प्रतिकूलत्वादमुचितम् आरब्धं प्रारब्धम् इति तन्न् वालोक्य पश्येति सम्बन्धः। अपादशेन सन्देहवशेन च स्फुटं न वक्तीत्यवधेयम्।
अयत्नेनेति। अयत्नेनैव उपहासाशी निजोद्योगाभावेनैव खलु निश्चयेन ईश्वरो भगवान् जनम् उपहासास्पदतां परिहासस्थानतां नयति प्रापयति। इदं वक्ष्यमाणं पुण्डरीककर्म किं वल्कलानां तरुत्वग्ग्रूप-रूपस्येत्यर्थः सदृशम् उचितम्, इति न जाने इत्यर्थः, कथमपि नौचित्यमित्याशयः। उताहो कि वा जटानां सटानां समुचितं योग्यम्, न कथमपि समुचितमित्याशयः। इत्युभयेऽपि। किं तपसो नियमविशेषस्य अनुरूपं सदृशम्, आहोस्विद् अथवा धर्मोपदेशस्य सद्विष्टयुक्तशास्त्रस्य अङ्गं प्रयोजकमिदम्।
अपूर्वेति। इयम् अभिधीयमाना पुण्डरीकस्य कामचेष्टा, केवलम् अपूर्वा विडम्बना सन्तप्ताभिनवा दैवद्वारा वञ्चना। इदं वृत्तम् अवश्यं निश्चयेन कथनीयं प्रतिपादनीयम्। अपरो भवत्याः सङ्गाद् व्यति-रिक्तः, इत्युभयेऽपि, उपायः कार्य्यं न दृश्यते नावलोक्यते। अन्या भवत्याः सम्मेलनाद् द्वितीया प्रतिक्रिया चिकित्सा नोपलभ्यते न ज्ञायते। अन्यद् शरणं रक्षकं नालोक्यते न दृश्यते। अन्या गतिः प्रतीकारोपा-यान्तरं नास्ति न विद्यते। अकथ्यमाने तस्मिन्नप्रतिपाद्यमाने महान् बहुः अनर्थोपनिपातो विपदुपस्थितिः जायत उत्पद्यते निजप्राणविनाशसम्भवादित्याशयः। प्राणपरित्यागेनाऽपि जीवितव्यावरोधपेनापि सुहृद-सवः मित्रस्य प्राणाः रक्षणीयाः रक्ष्या इति अस्माद्धेतोः कथयामि प्रतिपादयामि।
इह यद्यपि 'अन्या गतिर्नास्ति' इत्यत्र गतिशब्दस्योपायार्थकत्वमेव व्याख्यानं समुचितम्, तथा-सति 'अपर उपायो नास्ति' इत्यस्य पूर्वमभिहितत्वेनार्थगतपुनरुक्ततादोषः समापतति, तथापि बहुविषा-दनशक्त्यैव न दोषत्वमापादयति किन्तु गुञ्जतामेवापादयतीति न शङ्काकलङ्कावकाशः। तथा च दण्डी—
‘…………कथितं च पदं पुनः। विहिनस्त्यानुवाद्यत्वे विषादे विस्मये कृपि ॥’ इति।
अस्तीति। तददर्शनकोपेन प्रकटितमन्युना मया भवत्याः तव समक्षम् प्रत्यक्षमेव स पुण्डरीकः तथा निष्ठुरं रूक्षम् अभिहित उक्तः अस्तीति सम्बन्धः। अस्तीदिति तदर्थः। वर्तमानसामीप्ये लट् प्रयोगः। तथा तेन प्रकारेण अभिधाय कथयित्वा तं पुण्डरीकं परित्यज्य त्यक्त्वा, उपजातमक्युः उत्पन्नक्रोधः सन्कृष्ट-
यह संसार? देखो, विधाताने यह कैसा अनिर्वचनीय अद्भुत कार्य आरम्भ किया है! स्वयं उपहासके योग्य किसी कार्यको न करने पर भी ईश्वर वैसे मनुष्यको उपहासास्पद बना देता है। मेरी समझमें नहीं आता है कि यह वल्कलधारणके अनुरूप है या जटाधारणके योग्य है, किंवा तपस्याके अनुरूप है अथवा गृहस्थके धर्मोपदेशका अङ्ग है। यह तो केवल अपूर्व विडम्बना हुई है। किन्तु मुझे तो इस वृत्तान्तको अवश्य कहना है, क्योंकि—इसका दूसरा कोई उपाय नहीं है, अन्य कोई प्रतीकार समझमें नहीं आता है, अन्य कोई रक्षक नहीं है, अन्य कोई उपाय नहीं है, जिसे नहीं कहता हूँ तो महाविपत्ति उपस्थित होती है। अपने प्राण-परित्याग करके भी मित्रके प्राणोंकी रक्षा करनी चाहिये—इसीलिए कहता हूँ। तुम्हारे सामने ही मैंने उससे कुपित होकर निष्ठुर वचन कहा था (इसे तुम जानती हो) इसके बाद उसे वहीं पर छोड़ कर और क्रोधके कारण पुष्पचयन भी करना छोड़
१. मन्दत्वात् ।