भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 498, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 498

मदनपीडितपुण्डरीकदशा० ६६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४५६

पूर्वाकारं तमहमद्राक्षम्।

अपगतनिमेषेण चक्षुषा तद्वस्थं चिरमुद्वीक्ष्य समुप्रजातविषादो वेपमानेन हृदये- नाचिन्तयम्-'एवं नामायम^१तिदुर्विषहवेगः मकरकेतुः, येनानेन क्षणेनायमीदृशमवस्थान्तरम्^२ अप्रतीकारमुपनीतः। कथमेवमेकपदे व्यर्थीभवेदेवंविधो ज्ञानराशिः। अहोबत महच्चित्रम्, तथा नामायमाशैशवाद्धीरप्रकृतिरस्खलितवृत्तिर्मम चान्येषाञ्च मुनिकुमाराणां स्पृहणीय- चरित आसीत्। अद्य^४ तु इतर इव परिभूय ज्ञानम्, अवगणय्य तपःप्रभावम्, उन्मूल्य गाम्भीर्यम्, मन्मथेन जडीकृतः। सर्वथा दुर्लभं यौवनमस्खलित'मिति।

उपसृत्य च तस्मिन्नेव शिलातलैकपार्श्वे समुपविश्य ^५अंसदेशावसक्तपाणिः तमनु-


मन्मथावेशस्य मदनावेशस्य परां कोटिम् अन्तिमावस्था अधिकारुढम् आरूढम्, अनभिश्रेय हृदन्तया सभियोदुमशक्यः पूर्वाकार आधाकृतिर्यस्य तम्, तं पुण्डरीकम् अहम् अद्राक्षम् अपश्यम् ।

अपगतेति। अपगतनिमेषेण निर्निमेषेण चक्षुषा नेत्रेण, सा तथोक्ता प्रतिपादितरूपा अवस्था यस्य तम्, चिरं बहुकालम् उद्वीक्ष्य विलोक्य समुप्रजातः समुत्पन्नो विषादः खेदो यस्य सः वेपमानेन त्रासात् कम्पमानेन हृदयेन चेतसा अचिन्तयम् चिन्तामकरवम् 'एवं नाम इत्थम्भूत्तः, अतिदुर्विषहो नितान्त- दुःसहो वेगो यस्य तादृशः अयं मकरकेतुः कामः, येन कारणेन अनेन मकरकेतुना, क्षणेनैव क्षणकालेनैव अयं पुण्डरीकः ईदृशम् एवंविधम् अवस्थान्तरं दशान्तरम् उपनीतः प्रापितः।

उक्तविपर्यये असम्भवं दर्शयति-कथमिति। एवंविधः एतादृशः ज्ञानराशिः ज्ञानसमूहः एकपदे सहसा एवम् अनेन प्रकारेण कथं व्यर्थीभवेत् निरर्थकीभवेत्। इह सम्भावनायां लिङ्। अहो वतेत्येकमेव पदं विस्मयविषादसूचकमव्ययम्। महच्चित्रं महदाश्चर्यम्। तथा नाम तेन प्रकारेण, अयं पुण्डरीकः आशै- शवात् आपाशवात् धीरप्रकृतिः स्थिरस्वभावः, अस्खलितवृत्तिः सन्मार्गादपरिश्रष्टचरित्रः मम कपिञ्जलस्य अन्येषाम मुनिकुमाराणां तपस्विवालकानां स्पृहणीयचरितम् अभिलषणीयचरित्रम् आसीत् अभूत्।

अद्येति। तु किन्तु, अद्य मन्मथेन कामेन ज्ञानं बोधं परिभूय विजित्य विलोप्येत्यर्थः, तपःप्रभावं तपोमाहात्म्यम् अवगणय्य अवज्ञाया, तथा गम्भीर्यम् अनन्यथाविधेयप्रकृतिम् उन्मूल्य उच्छेद्य, इतरः साधारणलोक इव जडीकृतः मूढतां नीतः, येन हि सर्वथा सर्वप्रकारेण अस्खलितं सन्मार्गादपरिश्रष्टं यौवनं तारुण्यं संसारे दुर्लभं दुष्प्रापम्, सुतरां मन्मथेनैवं विधातुं शक्यत इत्याशयः। इतिपदस्य 'अचिन्तयम्' इत्यनेन पूर्वेण सम्बन्धः। इह सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः।

उपेति। अपिचेति चार्थः। उपसृत्य समीपमागत्य तस्मिन्नेव पूर्वनिर्दिष्ट एव शिलातलैकपार्श्वे प्रस्तर- तलभागे समुपविश्य समवस्थाया अंसदेशे पुण्डरीकस्य स्कन्धभागे अवसक्तः सलग्नः पाणिः करो यस्य स


वह कामावेशकी चरम सीमा पर पहुँच गया था और उसकी पहलेकी आकृति थोड़ी भी पहचानमें नहीं आती थी।

ऐसी दशामें उसको निर्निमेष नयनसे (एकटक) बहुत देर तक देख कर मुझे बहुत विषाद हुआ; एवं मेरा हृदय कांपने लगा; उस समय मैं चिन्ता करने लगा-'इस प्रकारका स्वरूप वास्तवमें अत्यन्त-असह्य-वेगशाली कामदेवका है; क्योंकि-उक्त (काम) ने एक क्षणमें ही इसकी ऐसी दुर्दशा कर डाली है कि उससे बचनेका उपाय नहीं! नहीं तो, इस प्रकारकी ज्ञान-राशि एक साथ क्यों व्यर्थ हो गई! आह! बड़ा ही आश्चर्य है! बाल्यकालसे ही इसकी धीर-प्रकृति और अस्खलित (अक्षुण्ण) चरित्र था कि मेरे और अन्यान्य मुनिकुमारोंको इसके चरित्र श्लाघनीय थे। किन्तु उसे ही आज कामदेवने ज्ञानका पराभव कर, तपःप्रभावकी अवहेलना कर और गम्भीर्यका नाश कर साधारण मनुष्योंके समान इसे मोहाच्छन्न कर (जड़ बना) दिया है! क्योंकि-सभी प्रकारसे ही सन्मार्गसे परिभ्रष्ट न हुआ हो, इस प्रकारका यौवन संसारमें दुर्लभ है।'

इसके बाद मैं समीपमें जाकर उसी प्रस्तरखण्ड (शिलातल) के किनारे पर बैठ, उसके स्कन्धदेशमें


१. अतिदुर्विषयवेगः। २. अवस्थान्तरप्रकारम्। ३ ॰न्नित्तवृत्तिः। ४. अद्य तु। ५. अंसावसक्तपाणितकम्।