कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

पुण्डरीकविषयकचिन्ता० ७९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४७१

मणिरस्तमुपगच्छति दिवसकरः, तद्गच्छामि । सर्वथाभिमतसुहृत्प्राण-रक्षा-दक्षिणार्थमयमु- परचितोऽञ्जलिः, एष मे परमो विभवः' इत्यभिधाय प्रतिवचनकालमप्रतीक्ष्यैव पुरोधायिना अम्बायाः प्रविशता कनकवेत्रलताकरेण प्रतीहारीजनेन कञ्चुकिलोकेन गृहीतं ताम्बूल-कुसुम- पटवासाङ्गरागेण चामरव्यग्रपाणिना कुब्ज-किरात-बधिर-वामन-वर्षवर-विकलमूकानुगतेनं परिजनेन सर्वतः संरुद्धे कथमप्यवाप्तनिर्गमः प्रययौ । अम्बा तु मत्त्समीपमागत्य सुचिरं स्थित्वा स्वभवनमयासीत् । तया तु तत्रागत्य किं कृतं किमभिहितं किमाचेष्टितमिति शून्य- हृदया सर्वं नालक्षयम् । गतायाञ्च तस्याम्, अस्तमुपगते भगवति-हारितहरित-वाजिनि सरोजिनीजीवितेश्वरे

भुवनत्रयचूडामणिः विष्टपन्नयशिरोरत्नं भगवान् दिवसकरः सूर्यनारायणः अस्तम् अस्तमनम् उपग- च्छति प्रयाति । सर्वथैव अभिमतस्य चेतोमतस्य सुहृदः मित्रस्य प्राणरक्षणाय दक्षिणार्यम् अयम् अञ्जलिः पाणिंसंयोजनरूप उपचितो विहितः, एषः अञ्जलिरचनाम्प एव मे मम परमो विभवः सम्पत्तिः, तपस्विनि ! नेतः परमुत्कृष्टं मे धनमस्ति यत्तुभ्यमर्पणीयमित्यभिप्रायः । प्रतिवचनकालं प्रत्युत्तर- समयम् अप्रतीक्ष्य प्रतीक्षामविधायैव, अम्बया जनन्याः पुरोधायिना अग्रगामिना सुना अभ्यन्तरमा- गच्छत्येत्यर्थः, कनकवेत्रलता सुवर्णखचिता वेतसयष्टिः करे पाणौ यस्य तेन, प्रतीहारीजनेन द्वारिनियुक्त- स्त्रीजनेन कञ्चुकिलोकेन सौविदल्लेन, गृहीता आत्ताः ताम्बूलं नागवल्ली, कुसुमं पुष्पं, पटवासः पिष्टातकः, अङ्गरागः अङ्गविलेपनद्रव्यञ्च ते येन तेन, चामरेण बालव्यजनेन व्यग्रो व्यासक्तः पाणिर्यस्य तेन, कुब्जा वक्रशरीराः, किराताः कृशशरीराः, बधिराः श्रवणसामर्थ्यरहिताः, वामनाः खर्वाकृतयः, वर्षवरा नपुंसकाः, विकला विकलावयवाः, मूका वचनसामर्थ्यशून्याश्च जनास्तैः अनुगतेन अनुयातेन । संरुद्धे आक्रान्ते । कथमपि कष्टेन अवाप्तो लब्धः निर्गमनमार्गो निस्सरणवर्त्म येन स तथोक्तः कपिञ्जलः प्रययौ प्रजगाम । अनेन धनसंमर्दाधिक्यान्निस्सरन्तमपि कपिञ्जल न कोऽपि बुबुध इति ध्वनितम् ।

अन्वेति । मत्त्समीपं मदन्तिकम् । अयासीत् अगात् । नया अम्बया । किमाचेष्टितं किमर्थक उद्योगो विहितः । शून्यहृदया विषयान्तरवोधरहितमानसा । नालक्षयं न ज्ञातवती, केवलं पुण्डरीक- विषय एवायधिकचिन्तनादित्याशयः ।

गतायामिति । तस्याम् अम्बयायां गतायां यातायाम्, हारीतो ‘हारिल’ इति लोकप्रसिद्धो हरिद्वर्णपक्षिविशेषः, तद्वत् हरिता नीला वाजिनोऽश्वा यस्य तस्मिन्, सरोजिनी कमलिनी तस्या जीविते- श्वरः प्राणनाथः तस्मिन् चक्रवाकस्य रथाङ्गस्य पक्षिणः सुहृदि यन्धौ, सूर्यस्य विद्यमानत्व एव चक्रवाकदम्प- त्योः संमिलनादविद्यमानत्वे च विश्लेषादित्याशयः सवितरि सूर्ये अस्तम् अस्ताचलम् उपगते प्राप्ते सति ।

इह छेकानुप्रासश्रुत्यनुप्रासयोः संसृष्टिः । तथा सूर्यनारायणस्य यानि त्रीणि विशेषणानि च तानि प्रस्तुतार्थस्य किञ्चिदुपकारिणीति हेयान्येव अन्ययापुष्टार्थतादोषस्य वज्रलेपादित्वादित्यवधेयम् ।

---

उपस्थित हो गया है, इधर त्रिभुवनके चूडामणि भगवान् सूर्य भी अस्त होने जा रहे हैं; इसलिए मैं तो जाता हूँ, पर सब प्रकारसे अभिमत मेरेन्द्रनिभमित्र की प्राणरक्षारूपी दक्षिणाके लिये मैं यह हाथ जोड़ कर आपसे विनय करता हूँ, यही मेरा परम धन है।' इतना कह कर, प्रत्युत्तर की प्रतीक्षाका समय न देख कर ही वह, स्वर्णखचित वेत्रयष्टियोंको धारण करने वाली मातृदेवीके आगे आगे प्रवेश करती प्रतीहारियोंसे, ताम्बूल, पुष्प, पटवास (अबीर) और अङ्गलेपनद्रव्य लेकर चलते कञ्चुकियोंसे और कुब्ज, कृशशरीर, बधिर, वामन, नपुंसक, विकलांग और मूकजनोंके आगे हाथमें चमर लेकर चलते परिजनोंसे सब तरफसे ही अवरुद्ध द्वारदेशमेंसे किसी प्रकार निकल कर चला गया । माता मेरे समीप आकर बहुत काल तक बैठ अपने भवनमें लौट गई । परन्तु उन्होंने वहाँ आकर क्या किया, क्या कहा, और किस लिए कौनसा उद्योग किया ? - यह सब कुछ ही शून्य-हृदय होनेसे मैं लक्षित नहीं कर सकी ।

उनके चले जानेके बाद जिस समय हारीतपक्षीके समान हरितवर्ण अश्ववाले एवं कमलिनीके प्राणनाथ और

---

१. नापृहीत... । २. ०वर्षवरच्छेदरू, वर्वरविकलमूक । ३. ०कञ्चुकानुगेनेन । ४. सख्याम् ।