कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 524, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंकपिज्जलद्वारा मित्रोपरतवर्णनम् ७४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ४८५
तच्च¹ श्रुत्वा पतितैरिव प्राणैर्दूरादेव मुक्तैकताराक्रन्दा सरस्तीरलता सं²क्तिनुद्यमानांशुको- त्तरीया यथाशक्तिस्वरितैरज्ञात-सम विषम-भूमि³भाग-विन्यस्तैः पादप्रक्षेपैः प्रस्खलन्ती पदे पदे, केनाप्युत्क्षिप्य नीयमानेव तं प्रदेशं गत्वा, सरस्तीरसमीपवर्त्तिनि शिशिरशीकरासार⁴स्राविणि शशिमणिशिलातले विरचितं कुमुद-कुवलय-कमलै⁵-विविध-वनकुसुम-सुकुमार⁶ मृणालमयं कुसुमशरसायकमयमिव शयनमधिशयानम् , अतिनिष्पन्दतया मत्पदशब्दमिवाकर्णयन्तम् , अन्तःकोप-शमित⁷-मदन सन्तापतया तत्क्षण⁸-लब्ध-सुखप्रसुप्तमिव, मनःक्षोभ⁹-प्रायश्चित्त-
तच्चेति । पतितैरिव बहिः प्राप्तैरिव वहिर्निर्यातुं समुद्यतैरित्यर्थः, प्राणैः असुभिः उपलक्षिता, दूरादेव विप्रकृष्टादेव मुक्तस्त्यक्तः एकतारः अत्युच्च आक्रन्दो रोदनध्वनिर्धया सा तादृशी, सरस अच्छोदसरोवरस्य तीरेषु तटेषु या लता वल्ल्यः तासु आसक्त्या लङ्घयितुमनवकाशात् संलग्नतया त्रुट्यमानं छिद्यमानम् अंशुकं परिहितवसनम् उत्तरीयवसनञ्च यस्याः सा तादृशी, यथाशक्तिस्वरितैः शक्त्यनतिक्रमेणाशुवि- हितैः, अज्ञातेषु अविदितेषु समविषमेषु समतलविषमतलेषु भूमिभागेषु भूप्रदेशेषु विन्यस्तैः स्थापितैः पादप्रक्षेपैः अङ्घ्रिन्यासैः पदे पदे प्रतिपदं प्रस्खलन्ती स्खलनां प्राप्नुवन्ती, केनापि अनिर्दिष्टनाम्ना जनेन उत्क्षिप्य उत्तोल्य नीयमानेव प्राप्यमानेवाहम, तं कुमाराधिष्ठितं प्रदेशं स्थानं गत्वा तं महाभागम् अद्राक्षमृत्युत्तरेण सम्बन्धः। इत आरभ्य पुंलिङ्गद्वितीयेकवचनान्तानि पदानि अग्रेतनस्य 'महाभागम्' इत्यस्य विशेषणान्यवगन्तव्यानि। इह 'नीयमानेव' इत्यत्र वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा।
सर इति। सरसः अच्छोदनाम्नः तीरं तटं यस्य समीपवर्त्तिनि निकटस्थायिनि, शिशिरं शीतलं शीकरासारं सलिलकणधारां स्रवति क्षरतीति तस्मिन्, शशिमणिशिलातले चन्द्रकान्तमणिप्रस्तरोपरि, विरचितं निर्मितम्, कुमुदैः श्वेतकमलैः उत्पलैः नीलकमलैः कमलैः पङ्कजैः विविधैः नानाप्रकारैः वनकुसुमैः अरण्यपुष्पैश्च सुकुमारं मृदुलम्, तथा मृणालमयं विसनिष्पन्नम्, अतएव कुसुमशरस्य कामस्य साय- कमयमिव बाणनिष्पन्नमिव विद्यमानं शयनं तल्पम् अधिशयानं शयनं कुर्वाणम्। इह 'सायकमय- मिवे'ति क्रियोत्प्रेक्षा।
अतीति । अतिनिष्पन्दतया अतिनिश्चलतया कारणेन, मम पदशब्दं चरणध्वनिम् आकर्णयन्तमिव शृण्वन्तमिव। प्रायेणैव कामुका औत्सुक्यवशात् कामुकानामागमनसमयिकपदशब्दं शृण्वन्ति । 'इह आकर्णयन्तमिव' इति क्रियोत्प्रेक्षा।
अन्तरिति । अन्तःकोपेन नमाप्रापणाद्धार्दिकक्रोधेन शमितः प्रशमभावमुपगतो मदनसन्तापः कामज्वरो यस्य तस्य भावस्तया कारणेन, तस्मिन् क्षणे लब्धं प्राप्तं यत् सुखम् आनन्दः तेन प्रसुप्तमिव निद्रितमिव। उक्तोलङ्कारः।
मन इति। मनसो ब्रह्मचर्यविरोधिनः कामवेगोत्पन्नचित्तस्य यः क्षोभ उद्वेलनं तस्य तत्प्रयुक्तदुष्कृत-
यह सुनते ही मेरे प्राण तो मानो बाहर जानेके लिए उद्यत हो गए, और दूरसे ही मुक्तकण्ठ हो उच्चैः स्वरसे मैं रोने लगी। सरोवरके तीरवर्ती लताओंमें संलग्न हो (उलझ) कर मेरे पहने हुए एवं उत्तरीय-वस्त्र फटने लगे, अपरिचित समतल और विषमतल (ऊँची-नीची) भूमि पर यथाशक्ति शीघ्रताके कारण पैर पड़नेसे पद-पद पर ठोकर खाती,-कोई मानो मुझे उठाकर ले जाता हो-इस प्रकार मैं उस स्थानमें जा पहुँची और सरोवरके तीरके निकट शीतल-जल-बिन्दुवर्षी बृहत् एक चन्द्रकान्तमणिके शिलातल पर बिछाए हुए श्वेतोत्पल, नीलोत्पल, कमल और नानाविधि वन-कुसुमोंकी कोमल मालाओंसे बने हुए, मृणालमय,-कामदेवके बाणोंसे ही मानो निर्मित हुए-बिछौने पर शयन करते, तत्काल प्राण-वियोग हुए उस महाभाग मुनिकुमारको मुझ पापिनी-मन्दभागिनीने देखा। अत्यन्त निश्चलरूपसे वे मानो मेरे पैरोंके शब्द सुनते थे; अन्तःकोपसे समस्त मदन-सन्ताप शान्त हो जानेके कारण उस समय मानो वे सुखसे सो रहे थे; ब्रह्मचर्य विरोधी
१. तच्च ।
२... 'लतानुषज्यमान'...' ।
३. क्वचित् 'भूमि' इति पदं नोपलभ्यते ।
४. क्वचित् 'शीकरस्राविणि' इत्येव पाठ उपलभ्यते ।
५. क्वचित् 'कमल' इति पदन्नास्ति ।
६. सुकुमारमालाम- यमिव मालामयं ।
७. अन्तःकृतान्तोपशमित..., अन्तःक्षोभशमित... अन्तःक्रोधशमित ।
८. क्वचित् 'तत्' इति पदं न विद्यते ।
९. मुनिक्षोभ... ।