कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

४८६	कादम्बरी-	[ कन्यादानम्-

प्राणायामावस्थितमिव, अतिप्रस्फुरित प्रभेण 'त्वत्कृते समेयमवस्थे'ति कथयन्तमिवोधरेण, इन्दु-द्वेष-परिवर्तितदेहतया पृष्ठभाग-निपतितैर्मदन-दहन-विह्वल-हृदय-न्यस्त-हस्त-नख-मयूखच्छले-नाच्छिद्रितमिव शशिकिरणैः, उच्छुष्क-पाण्डुरया^१ स्वविनाशोत्पन्नया^२ मदनचन्द्रकलयेव चन्दन-लेखिकया रचितललाटिकम्, 'मत्तः प्रियतरं:^४ तवापरो जनो जातः' इति कुपितेनेव जीवितेन परित्यक्तम्, मन्मथव्यथया सहैतानसून^५ स्वयमिवोत्सृज्य निश्चेतनतासुखम्^६ अनुभवन्तम्;

स्त्येत्यर्थः प्रायश्चित्तरूपो यः प्राणायामः कुम्भकात्मकप्राणायामः तत्र व्यवस्थितमिव कृतावस्थानमिव निश्छ- स्वाधित्याशयः। उत्प्रेक्षालङ्कारः।

त्वेतीति । अतिप्रस्फुरिता नितान्तप्रदीप्ता प्रभा कान्तिर्यस्य तथोक्तेन अधरेण रदनच्छदेन करणेन, त्वत्कृते त्वदर्थे मम पुण्डरीकस्य इयं प्रत्यक्षोपलभ्यमाना मृत्युरूपा अवस्था दशा 'समुत्पन्ना' इति शेषः, इति कथयन्तमिव प्रतिपादयन्तमिव । उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

इन्द्वितिः इन्दुद्वेषेण अतिशयसन्तापकत्या चन्द्रं प्रति विद्वेषेण परिवर्त्तितो न्युब्जीकृतो यो देहं शरीरं तस्य भावस्तया कारणेन, पृष्ठभागनिपतितैः पश्चाद्भागपतितैः शशिकिरणैः चन्द्रालोकैः मदनदहनेन कामाग्निना विह्वलम् आकुलं यत् हृदयं चित्तं तत्र न्यस्तस्य स्थापितस्य हस्तस्य पाणेः नखमयूखानां पुनर्भवकिरणानां छलेन व्याजेन छिद्रितमिव समुत्पन्नविवरमिव वक्षसि स्थापितस्य हस्तस्य नखकिरणा- स्तया प्रसरन्ति यथा चन्द्रं प्रति पृष्ठं कृत्वा सुप्तस्यास्य पृष्ठं भित्त्वा चन्द्रकिरणा एव वक्षःस्थलाद्विर्निर्गता इत्यभिप्रायः । उत्प्रेक्षालङ्कारः।

उच्छुष्केति । उच्छुष्का नीरसा चासौ पाण्डुरा चेति तया, स्वस्य आत्मनो विनाशाय उत्पाताय उत्पन्नया उद्भूतया, असमये अस्थाने च ग्रहनक्षत्राणामुद्गमस्य उत्पातद्योतकत्वादित्याशयः; मदनो मन्मथः तत्सम्बन्धिनी चन्द्रकला तय्येव विद्यमानया, चन्दनस्य मलयजस्य लेखिकया अर्धचन्द्रतुल्यया रेखया रचिता कपिञ्जलेन निर्मिता ललाटिका भाले तिलकविशेषो यस्य तम् । चन्द्रकलाकारा चन्दनरेखा तया प्रतीयते यथा स्वस्य (पुण्डरीकस्य) विनाशकारकोत्पाताय मदनसम्बन्धिनी चन्द्रकलैव उदिता भवेदि- त्याशयः । इह 'मदनचन्द्रकलयेव' इति द्रव्योत्प्रेक्षा ।

मत्त इति । मत्तः कपिञ्जलातः प्रियतरो वल्लभः । अपरो महाश्वेतालक्षणः । इति अस्माद्धेतोः, कुपितेन क्रुद्धेन जीवितेन प्राणेन परित्यक्तमिव उज्झितमिव । क्रियोत्प्रेक्षा ।

मन्मथेति । स्वयम् आत्मनैव, मन्मथव्यथया मदनपीडया सह एतान् असून् प्राणान् उत्सृज्येव परित्यज्येव निश्चेतनतया यत् सुखम् आनन्दः तत् अनुभवन्तम् अनुभवविषयीकुर्वन्तम् चेतनायां जातायां नानाविधानि सांसारिकदुःखान्युपतिष्ठन्त इत्यभिप्रायः ।

इह महोक्तिः क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।

---

मदनवेगजनित चित्तमें उत्पन्न हुए क्षोभ (पाप) के प्रायश्चित्तके लिए वे मानो कुम्भकात्मक प्राणायाम कर रहे थे; देदीप्यमान प्रभासे समन्वित अपने अधरसे—'तुम्हारे लिए ही मेरी यह अवस्था हुई है'—यों मानो मुझसे कह रहे थे। चन्द्रके प्रति विद्वेषके कारण देह परिवर्तित (उलटे फिर) कर शयन करनेसे उनकी पीठ पर गिरती चन्द्रमाकी रश्मियोंने कामाग्निसे विह्वल-हृदय पर संस्थापित (रक्खे) हाथकी नख-रश्मियोंके आकारमें, मानो शरीर भेद कर दिए थे—ऐसा प्रतीत होता था; शुष्क हुई पाण्डुवर्ण (श्वेतगंग) की, अपने विनाशके लिए उत्पादके समान उत्पन्न हुई, मदनबन्धु-चन्द्रकी एक कलाके समान, कपिञ्जलद्वारा की हुई चन्दन-रेखा उनके ललाटमें शोभित थी। 'मुझसे भी तुझे अधिक प्रिय अन्य जन हुए हैं'—यों मनमें समझ क्रुद्ध होकर ही मानो प्राणोंने छोड़ दिया था; कामवेदनाके साथ प्राणोंको भी मानो अपने आप छोड़कर वे निश्चेतनताका सुखानुभव कर रहे थे,

---

१. पाण्डुतया । २. स्वदेहविनाशोत्पन्नया, स्वविनाशोत्पातोत्पन्नया । ३. 'ईषदालक्सरविस्फृत-तारकेन अनवरतरोदनावताम्रेण प्राणोत्गोनेवातारुण्यतया रुधिरमिव क्षरता मदनगरलव्यवेदनाकूणिताभि-भागेन नलिनिनोलितेन लोचनयुगलेन ।' इत्यादिकः पाठो निर्णयसागर-मुद्रितपुस्तक उपलभ्यते । तत्र च 'लोचनयुगलेन, इत्यतोऽग्रे 'मानमुपदेव विलोकयन्दम्' इत्यादिकः पाठो दृश्यते पुस्तकान्तरे । ४. अतिप्रियतरः । ५. मन्मथव्यथासहानानसून् । ६. निश्चेतावसुखम् ।