कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
| ४८६ | कादम्बरी- | [ कन्यादानम्- |
|---|
प्राणायामावस्थितमिव, अतिप्रस्फुरित प्रभेण 'त्वत्कृते समेयमवस्थे'ति कथयन्तमिवोधरेण, इन्दु-द्वेष-परिवर्तितदेहतया पृष्ठभाग-निपतितैर्मदन-दहन-विह्वल-हृदय-न्यस्त-हस्त-नख-मयूखच्छले-नाच्छिद्रितमिव शशिकिरणैः, उच्छुष्क-पाण्डुरया^१ स्वविनाशोत्पन्नया^२ मदनचन्द्रकलयेव चन्दन-लेखिकया रचितललाटिकम्, 'मत्तः प्रियतरं:^४ तवापरो जनो जातः' इति कुपितेनेव जीवितेन परित्यक्तम्, मन्मथव्यथया सहैतानसून^५ स्वयमिवोत्सृज्य निश्चेतनतासुखम्^६ अनुभवन्तम्;
स्त्येत्यर्थः प्रायश्चित्तरूपो यः प्राणायामः कुम्भकात्मकप्राणायामः तत्र व्यवस्थितमिव कृतावस्थानमिव निश्छ- स्वाधित्याशयः। उत्प्रेक्षालङ्कारः।
त्वेतीति । अतिप्रस्फुरिता नितान्तप्रदीप्ता प्रभा कान्तिर्यस्य तथोक्तेन अधरेण रदनच्छदेन करणेन, त्वत्कृते त्वदर्थे मम पुण्डरीकस्य इयं प्रत्यक्षोपलभ्यमाना मृत्युरूपा अवस्था दशा 'समुत्पन्ना' इति शेषः, इति कथयन्तमिव प्रतिपादयन्तमिव । उत्प्रेक्षालङ्कारः ।
इन्द्वितिः इन्दुद्वेषेण अतिशयसन्तापकत्या चन्द्रं प्रति विद्वेषेण परिवर्त्तितो न्युब्जीकृतो यो देहं शरीरं तस्य भावस्तया कारणेन, पृष्ठभागनिपतितैः पश्चाद्भागपतितैः शशिकिरणैः चन्द्रालोकैः मदनदहनेन कामाग्निना विह्वलम् आकुलं यत् हृदयं चित्तं तत्र न्यस्तस्य स्थापितस्य हस्तस्य पाणेः नखमयूखानां पुनर्भवकिरणानां छलेन व्याजेन छिद्रितमिव समुत्पन्नविवरमिव वक्षसि स्थापितस्य हस्तस्य नखकिरणा- स्तया प्रसरन्ति यथा चन्द्रं प्रति पृष्ठं कृत्वा सुप्तस्यास्य पृष्ठं भित्त्वा चन्द्रकिरणा एव वक्षःस्थलाद्विर्निर्गता इत्यभिप्रायः । उत्प्रेक्षालङ्कारः।
उच्छुष्केति । उच्छुष्का नीरसा चासौ पाण्डुरा चेति तया, स्वस्य आत्मनो विनाशाय उत्पाताय उत्पन्नया उद्भूतया, असमये अस्थाने च ग्रहनक्षत्राणामुद्गमस्य उत्पातद्योतकत्वादित्याशयः; मदनो मन्मथः तत्सम्बन्धिनी चन्द्रकला तय्येव विद्यमानया, चन्दनस्य मलयजस्य लेखिकया अर्धचन्द्रतुल्यया रेखया रचिता कपिञ्जलेन निर्मिता ललाटिका भाले तिलकविशेषो यस्य तम् । चन्द्रकलाकारा चन्दनरेखा तया प्रतीयते यथा स्वस्य (पुण्डरीकस्य) विनाशकारकोत्पाताय मदनसम्बन्धिनी चन्द्रकलैव उदिता भवेदि- त्याशयः । इह 'मदनचन्द्रकलयेव' इति द्रव्योत्प्रेक्षा ।
मत्त इति । मत्तः कपिञ्जलातः प्रियतरो वल्लभः । अपरो महाश्वेतालक्षणः । इति अस्माद्धेतोः, कुपितेन क्रुद्धेन जीवितेन प्राणेन परित्यक्तमिव उज्झितमिव । क्रियोत्प्रेक्षा ।
मन्मथेति । स्वयम् आत्मनैव, मन्मथव्यथया मदनपीडया सह एतान् असून् प्राणान् उत्सृज्येव परित्यज्येव निश्चेतनतया यत् सुखम् आनन्दः तत् अनुभवन्तम् अनुभवविषयीकुर्वन्तम् चेतनायां जातायां नानाविधानि सांसारिकदुःखान्युपतिष्ठन्त इत्यभिप्रायः ।
इह महोक्तिः क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
मदनवेगजनित चित्तमें उत्पन्न हुए क्षोभ (पाप) के प्रायश्चित्तके लिए वे मानो कुम्भकात्मक प्राणायाम कर रहे थे; देदीप्यमान प्रभासे समन्वित अपने अधरसे—'तुम्हारे लिए ही मेरी यह अवस्था हुई है'—यों मानो मुझसे कह रहे थे। चन्द्रके प्रति विद्वेषके कारण देह परिवर्तित (उलटे फिर) कर शयन करनेसे उनकी पीठ पर गिरती चन्द्रमाकी रश्मियोंने कामाग्निसे विह्वल-हृदय पर संस्थापित (रक्खे) हाथकी नख-रश्मियोंके आकारमें, मानो शरीर भेद कर दिए थे—ऐसा प्रतीत होता था; शुष्क हुई पाण्डुवर्ण (श्वेतगंग) की, अपने विनाशके लिए उत्पादके समान उत्पन्न हुई, मदनबन्धु-चन्द्रकी एक कलाके समान, कपिञ्जलद्वारा की हुई चन्दन-रेखा उनके ललाटमें शोभित थी। 'मुझसे भी तुझे अधिक प्रिय अन्य जन हुए हैं'—यों मनमें समझ क्रुद्ध होकर ही मानो प्राणोंने छोड़ दिया था; कामवेदनाके साथ प्राणोंको भी मानो अपने आप छोड़कर वे निश्चेतनताका सुखानुभव कर रहे थे,
१. पाण्डुतया । २. स्वदेहविनाशोत्पन्नया, स्वविनाशोत्पातोत्पन्नया । ३. 'ईषदालक्सरविस्फृत-तारकेन अनवरतरोदनावताम्रेण प्राणोत्गोनेवातारुण्यतया रुधिरमिव क्षरता मदनगरलव्यवेदनाकूणिताभि-भागेन नलिनिनोलितेन लोचनयुगलेन ।' इत्यादिकः पाठो निर्णयसागर-मुद्रितपुस्तक उपलभ्यते । तत्र च 'लोचनयुगलेन, इत्यतोऽग्रे 'मानमुपदेव विलोकयन्दम्' इत्यादिकः पाठो दृश्यते पुस्तकान्तरे । ४. अतिप्रियतरः । ५. मन्मथव्यथासहानानसून् । ६. निश्चेतावसुखम् ।
कपिञ्जलद्वारा मित्रोपरतवर्णना ७४ ] [ चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४८७
अनङ्गयोगविद्यामिव ध्यायन्तम्, अपूर्वप्राणायाममिवाभ्यस्यन्तम्, उपपादितास्मदागमनेन प्रणयादिवापहृत-प्राणपूर्णपात्रमनङ्गेन, रचितचन्दनललाटिकात्रिपुण्ड्रकम्, धृत-सरस-बिससूत्र-यज्ञोपवीतम्, अंसावसक्त-कदलीगर्भपत्र-चारु-चीरम्, एकावलीविशालाक्षमालम्, अविरलामल-कर्पूर-क्षोद-भस्म-धवलम्, आबद्ध-मृणाल-वलयं-रक्षा-प्रतिसर-मनोहरम्, मनो-
अनङ्गेति । अनङ्गः कामः तत्सम्बन्धिनी या योगविद्या तां ध्यायन्तमिव ध्यानविषयीकुर्वन्तमिव, निष्क्रियत्वादित्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
अपूर्वेति । अपूर्वः अद्भुतः, पूरणरेचनयोरभावः केवलं कुम्भकमेवेति प्रसिद्धप्राणायामापेक्षयाऽ-पूर्वस्त्वमित्याशयः; यः प्राणायामः प्राणनियमनं तम् अभ्यस्यन्तमिव वारंवारं शिक्षमाणमिव, निष्क्रियत्वात् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ।
उपदेति । उपपादितं निष्पादितम् अस्माकं ममेत्यर्थः, आगमनं प्रापणं येन तेन, अनङ्गेन कामेन, प्रणयादिव तुल्यलावण्येन स्नेहादिव, अपहृतम् आकर्षितं प्राणा ससव एव पूर्णपात्रं पारितोषिकद्रव्यं, यस्मात्तम्, अन्योऽपि अतीवसन्तोषद् कार्यं सम्पाद्य स्नेहात् पूर्णपात्रं हरति । तथा चाहुर्वृद्धाः—'उत्सवेषु सुहृद्भिर्यत्स्नेहादाकृष्य गृह्यते । तत्पूर्णपात्रम्' इति । अपि च हारावल्याम्—
'वर्षापकं यदानन्दादलङ्कारादिकं पुनः । आकृष्य गृह्यते पूर्णपात्रं पूर्णानकञ्च तत् ॥' इति ।
कामेन मम ( महाश्वेतायाः ) आगमनरूपं प्रियकार्यं विधाय प्राणरूपं पूर्णपात्रं पुण्डरीकेण सह स्नेहवशादपहृतम् । काम-पुण्डरीकयोः प्रणयस्तु समानसौन्दर्येणेत्यभिप्रायः ।
इह हेतूत्प्रेक्षा निरङ्गकेवलरूपकयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
रचितेति । रचितं कपिञ्जलेन निर्मितं चन्दनललाटिकाया मलयजभालतिलकविशेषस्य उपरि-त्रिपुण्ड्रकं यस्य तम् ।
धृतेति । धृतं कामज्वरशान्तये गृहीतं सरसम् आर्द्रं बिससूत्रं मृणालतन्तुरेव यज्ञोपवीतं यज्ञसूत्रं येन तम् । इह निरङ्गकेवलरूपकम् ।
अंसेति । अंसे स्कन्धे अवसक्तं स्थापितं कदलीगर्भपत्रमेव रम्भान्तर्दलमेव चारु मनोहरं चीरं कौपीनं यस्य तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ।
एकेति । एकावली मम स एकपङ्क्तिको हार एव विशाला विस्तीर्णा अक्षमाला जपमाला यस्य तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ।
अविरलेति । अविरलाः सान्द्राः अमलाः स्वच्छाश्च कर्पूरस्य घनसारस्य क्षोदाः कपिञ्जलसमर्पित-धूलय एव भस्मानि विभूतयः तैः धवलं स्वच्छम् । उक्तोलङ्कारः ।
आबद्धेति । आबद्धो धृतः मृणालवलयमेव बिसकटकमेव रक्षाप्रतिसरो मदनपीडातो रक्षणार्थं हस्तसूत्रं तेन मनोहरं सुन्दरम् । उक्तोलङ्कारः ।
'भवेत् प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्ये च कङ्कणे । व्रणशुद्धौ चमूपृष्ठे पुंसि न स्त्री तु मण्डले ।
आरक्षे करसूत्रे च नियोज्ये त्वन्यलिङ्गकः ॥' इति मेदिनी ।
मनोभवेति । मनोभवस्य कामस्य व्रतवेशं चन्दनकर्पूरचूर्णधारणरूपं व्रतचरणोपयोगिवेशम्
कामदेवके योगविद्याका मानो वे ध्यान करते थे; अपूर्व प्राणायामका मानो अभ्यास करते थे; कामदेवने वहाँ मेरा आगमन सम्पादन कर प्रेमपूर्वक ही मानो उनसे प्राणरूपी पूर्णपात्र ( पारितोषिक ) में लिया था। कपिञ्जलने उनके ललाटस्थ चन्दन-तिलकके ऊपर एक त्रिपुण्ड्र अङ्कित कर दिया था; आर्द्र मृणाल-सूत्ररूप यज्ञोपवीत उन्होंने धारण किया था; उनके स्कन्ध देश पर कदलीगर्भ पत्ररूपी एक मनोहर कौपीन संलग्न ( चिपटा हुआ ) था; मेरी वह एकावली-रूपी मुक्ताकी माला ही बड़ी जपमाला बनाकर उन्होंने पहन रक्खी थी; उनका शरीर निर्मल कपूरके रेणु रूप ( चूरेकी ) भस्मसे शुभ्रवर्ण (गौर) हो गया था; हाथमें मृणाल-वलयरूपी रक्षामूत्र बाँध लेनेसे
१. क्वचित् 'चन्दन' इति पदं न दृश्यते ।
२. विलात ।
३. क्वचित् 'वलय' इति पदं नोपलभ्यते ।
४८८
- कादम्बरी- [ कथायाम्-
भव-व्रत-वेशमास्थाय^१ मम समागममन्त्रमिव साधयन्तम्, अविश्वत^२-रोदनाताम्रेण अश्रुक्षयात्^३ आगतरुधिरेणेव मदन-शर-शल्य-वेदना कूणित-त्रिभागेन 'कठिनहृदये !^४ दर्शनमात्रकेणापि न पुनरनुगृहीतोऽयमनुगतो जनः' इति सप्रणयं मामुपलभमानमिव चक्षुषा, किञ्चिद्विवृताधरतया जीवितमपहर्तुं मन्तःप्रविष्टैरिन्दुकरैरिव निर्गच्छद्भिर्दशनांशुभिर्धवलितपुरोभागम्, मन्मथव्यथया विघटमानै-हृदूर्यानहितेन वामपाणिना 'प्रसीद, प्राणैः समं प्राणसमे ! न गन्तव्यम्' इति हृदयस्थितां मामिव धारयन्तम्, इतरेण च नखमयूरवदन्तुरतया चन्दनमिव स्रव-
आस्थाय परिगृह्य मम (महाश्वेतायाः) समागममन्त्रं सङ्गमसाधनमन्त्रं साधयन्तमिव आराधयन्तमिव, अन्यसम्भाषणवर्जनाच्छिन्निक्रियावत्त्वेत्याशयः। इह क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः।
अविरतेति। अविरतरोदनात् निरन्तराक्रन्दनात् आताम्रेण सम्यक्ताम्रवर्णेन अत एव अश्रुक्षयात् अधिककालपर्यन्तं निर्गमनेन नयनाम्बूनां समाप्तिलाभाद्धेतोः अपगतरुधिरेणेव दूरीभूतशोणितेनेव विद्यमानेन, मदनशराणां कामबाणानां यानि शल्यानि लौहमयाग्राणि तैस्तदाघातैरित्यर्थः। या वेदना पीडा तया आकूणितः किञ्चित्सङ्कुचितः त्रिभागः तृतीयः भागो यस्य तेन तथोक्तेन चक्षुषा नयनभङ्ग्येत्यर्थः। कठिनं कठोरं हृदयं चित्तं यस्यास्तत्सम्बुद्धौ 'हे कठिनहृदये महाश्वेते ! दर्शनमात्रकेणाऽपि केवलमवलोकनेनापि अयं मल्लक्षणः अनुगतोऽनुरक्तो जनः न पुनः अनुगृहीतः न स्वीकृतः' इति एवं सप्रणयं सस्नेहं माम् उपलभमानं निन्दन्तमिव विद्यमानम्।
इह पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, द्वे क्रियोत्प्रेक्षे च, तथा चैतेषामङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
किञ्चिदिति। किञ्चिद्विवृतः ईषद्व्यादत्तः अधरः ओष्ठो यस्य तस्य भावस्तया कारणेन, जीवितं प्राणम् अपहर्तुं दूरीकर्त्तुमन्तःप्रविष्टैः अभ्यन्तरगतैः इन्दुकिरणैरिव चन्द्ररश्मिभिरिव अवलोकमानैः, निर्गच्छद्भिः निःसरद्भिः दशनांशुभिः दन्तकिरणैः धवलितपुरोभागं श्वेतीकृतसम्मुखदेशम्। जात्युत्प्रेक्षा।
मन्मथेति, मन्मथस्य कामस्य या व्यथा पीडा तया विघटमाने भिद्यमाने हृदये निहितः स्थापितस्तेन वामपाणिना सव्यहस्तेन करणेन। प्राणसमे प्राणतुल्ये हे महाश्वेते ! प्राणैः समं निःसरद्भिर्ममासुभिः सह, त्वया हृदयान्न प्रस्थातव्यं प्राणसहतयैव स्नेहात्तैः सह तवापि प्रस्थानसम्भवादित्याशयः। इति अनेनाशयेन, हृदयस्थितां चिन्तावशाच्चित्तस्थायिनीं मां धारयन्तमिव अवरुन्धन्तमिव स्थितम्। क्रियोत्प्रेक्षा।
इतरेणेति। किञ्चेति चार्थः। नखमयूखैः नखकिरणैः दन्तुरतया उच्चावचतया कारणेन चन्दनं मलयजं स्रवतेव विद्यमानेन, उत्तानीकृतेन ऊर्ध्वाकृतेन दक्षिणेन अपसव्येन पाणिना हस्तेन चन्द्रस्य शशिनः आतपं नितान्तव्यथोत्पादकमालोकं निवारयन्तमिव निषेधयन्तमिव विद्यमानम्। इह द्वयोः क्रियोत्प्रेक्षयोः परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः।
वे देखनेमें रमणीय लगते थे; कामदेवके व्रताचरणके उपयोगी वेश धारण कर मेरे साथ सम्मिलन के मन्त्रकी ही मानो वे साधना करते थे; निरन्तर रोनेसे उनके नेत्र रक्तवर्ण (लाल) हो गए थे, उससे प्रतीत होता था कि मानो अश्रु शेष हो जानेके कारण रक्त आकर एकत्रित हो गया है, एवं कामदेवके बाणोंकी लौहमय नोक अग्रभाग) की वेदनासे उस (नेत्र) का तृतीय भाग ईषत् सङ्कुचित हो (जरा मिच) गया है, उसके भङ्गीद्वारा वे मानो इस अभिप्रायसे मुझे प्रेमके साथ तिरस्कार करते (उलाहना देते) थे कि—'अरे कठिन हृदयवाली ! इस अनुरक्त जन पर पुनः केवल दर्शन देकर भी अनुग्रह नहीं किया ?' अधरोंके जरा खुले होनेसे, जीवन अपहरण करनेके लिए ही मानो अभ्यन्तर प्रविष्ट चन्द्रकिरणके समान बाहर निकलती हों ऐसी दन्तकिरणोंसे उनका सम्मुखभाग (आगेका हिस्सा) शुभ्रवर्ण हो गया था; कामवेदनासे विदीर्ण होते (फटते) हृदय पर रखे हुए वामपाणि-कमलसे वे हृदयमें स्थित मुझे इस अभिप्रायसे ही मानो रोकते थे कि—'प्राणोपमे, प्रसन्न हो, प्राणोंके साथ तू तो मत चली जाओ।' नखकिरणोंसे असमान होनेके कारण मानो चन्दनका रस निःसारित करते (झराते) दूसरे, उत्तानभावसे स्थित (चित्त रखे हुए), हाथसे वे मानो चन्द्रकिरणोंको अपने ऊपर आनेसे निवारण करते थे।
^१. ...'रक्षामतिसरनमोभवव्रतवेशमास्थाय ।
^२. 'ईषदालक्ष्यपरिद्वत्ताम्रेण' इति क्वचिदधिकः पाठो विद्यते तथा क्वचित् 'साधयन्तं मदनशरशल्यवेदनाकोणितत्रिभागेन कठिन' इति पाठः समुपलभ्यते ।
^३. अनवरत... ।
^४. प्रागोत्सर्गोपजाताश्रुक्षयतया ।
^५. अतिनिमीलितेन, नातिनिमीलितेन ।
^६. भोः कठिनहृदये ! ।
^७. मन्मथव्यथाविघटमान... ।
महाश्वेताविलापवर्णना ७५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४८६
तोत्तानीकृतेन चन्द्रातपमिव निवारयन्तम्'; अन्तिकस्थितेन च अचिरोद्गतजीवितमार्गमिवोद्ग्रीवेण विलोकयता तपःसुहृदा कमण्डलुना समुपेतम्, कण्ठाभरणीकृतेन च मृणालवलयेन रजनीकर-किरणपाशेनेव संयम्य लोकान्तरमुपनीयमानम्² कपिञ्जलेन मदशर्नात्, ‘अब्रह्मण्यम्’ इत्यूर्ध्वहस्तेन³ द्विगुणीभूतबाष्पोद्गमेनाक्रोशता कण्ठे परिष्वक्तम्, तत्क्षणविगतजीवितं तमहं पापकारिणी मन्दभाग्या महाभागमद्राक्षम् ।
उद्भूतमूर्च्छान्धकारा च⁴ पातालतलमिववतीर्णा तदा काहमगमम्, किमकरवम्, किं व्यलपम् इति सर्वमेव नाज्ञासिषम् । असवश्च मे तस्मिन् क्षणे किमतिकठिनतया अस्य मूढहृदयस्य, किमनेकटुःखसहस्रसहिष्णुतया हतशरीरस्य, किं विहिततया दीर्घशोकस्य, किं
अन्तिकेति । किञ्च, उद्ग्रीवेण उन्नतकन्धरेण अत एव अचिरोद्गतस्य तत्कालयातस्य जीवितस्य प्राणेशस्य मार्गं पन्थानं विलोकयतेव पश्यतेव सती अन्तिकस्थितेन समीपवर्त्तिना तपःसुहृदा तपस्यामित्रेण कमण्डलुना कुण्डिकया समुपेतं सहितम् ।
इह पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोः परस्परमङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
कण्ठेति । किञ्च, कण्ठाभरणीकृतेन गलविभूषणीभूतेन मृणालवलयेन विसकटकैन उपलक्षितम्, अत एव रजनीकरस्य शशिनः किरणो रश्मिरेव पाशो बन्धनग्रन्थिः तेन संयम्येव बद्ध्वेव यमेन लोकान्तरम् अन्यलोकम् उपनीयमानं प्राप्यमाणम् ।
इह निरङ्गकेवल्परूपकम्, क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
कपिञ्जलेनेति । मदर्शनात् तदानीं ममावलोकनेन द्विगुणशोकोद्गमादित्यर्थः, अब्रह्मण्यं प्रस्तुतकालानुपस्थितेर्देवात् सम्प्रतयेवाच्यः पुण्डरीक इत्यर्थः, 'अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ' इत्यमरः। 'वधं प्राप्तुं नायं शक्नोतीति कथने' इति हि भवद्योक्तावित्यस्यार्थः। ऊर्ध्वहस्तेन उत्थितपाणिना, द्विगुणीभूतः पूर्वस्माद्द्विगुणीभूतो बाष्पोद्गमः अश्रुजलाविर्भावो यस्य तेन आक्रोशता आक्षेपं विदधता मनस्तापं स्पृष्टयता कपिञ्जलेन, कण्ठे गले परिष्वक्तम् आलिङ्गितम् । दुष्कृतकारिणी मदर्यमेव प्राणत्यागात्, मन्दभाग्या बाह्य एव वैधव्यादिति चाभिप्रायः। महाभागं तथाविधसौन्दर्यानुपमकीर्त्यादिगुणयुक्तत्वादत्यन्तमाराध्यवन्तम् अद्राक्षम् अपश्यम्।
उद्भूतेति । किञ्च, उद्भूतः उत्पन्नो मूर्च्छान्धकारो मोहवैधुर्यं यस्याः साऽहम्, पातालतलं रसातलमवतीर्णेव सती, तदा तस्मिन् समये। अगमम् अव्रजम् । अकरवम् अघटयम् । व्यलपम् अवोचम् । नाज्ञासिषं नाबोधिषम् । 'अवतीर्णेव' इति क्रियोत्प्रेक्षा ।
मयैवम्भूते शोकवेगे कथं तेऽसवो न बहिर्मूना इत्यत आह—असव इति । किञ्च, मे, मम असवः प्राणाः, तस्मिन् क्षणे तत्काले अस्य मूढहृदयस्य अज्ञचेतसः अतिकठिनतया अतिकाठिन्येन किं नोद्रच्छन्ति स्म न बहिः प्रयान्ति स्म तदपि न ज्ञातवती बुद्धा, एवं सर्वत्रान्वयो ज्ञेयः। हतशरीरस्य निष्प्रयाजनदेहस्य, कुत्सायां कप्रत्ययः; अनेकदुःखसहस्रसहिष्णुतया विविधक्लेशसमूहसहनतया । दीर्घशोकस्य
ऊँची गर्दन कर, थोड़ी देर पहले गए हुए उनके प्राणोंका मार्ग मानो देखता हो, ऐसा तपस्याके समयका मित्र, एक कमण्डलु उनके समीपमें ही रक्खा था। कपिञ्जलद्वारा कण्ठमें आभूषित किए हुए मृणाल-वलयसे, उनको मानो चन्द्रकिरणकी पाश (रज्जु) से बाँधकर यमराज परलोकमें ले जाता हो ऐसा प्रतीत होता था, और मुझे देखकर ऊँचा हाथ कर—‘इस समय ही यह मृत्युके योग्य नहीं है, इस प्रकार आक्षेप करते-करते पूर्वापेक्षा द्विगुणित अश्रुजल बहाते-बहाते कपिञ्जलने उठके कण्ठमें उनका आलिङ्गन किया था।
तदनन्तर वैसी स्थितिको देखते ही मुझे मूर्च्छारूपी अन्धकार आकर उपस्थित हो गया और मानो पातालमें धँसती जाती हूँ इस प्रकार उस समय मैं कहाँ गई, मैंने क्या किया और मैंने किस प्रकार विलाप किया ? ये सभी मैं कुछ भी नहीं समझ सकी। उस क्षणमें क्या जाने मेरे मूढ़ हृदयके अत्यन्त कठिन होनेसे, या इस निन्दित शरीरके बहुतर दुःखसमूह सहन करनेसे, या विधाता द्वारा मेरे कपालमें दीर्घकालीन शोकके विधानसे किंवा
१. रजनिकर ... । २. नीयमानम् । ३. व्यस्तहृदयेन । ४. अनक्रान्त । ५. पातालमिव ।
३१ का०
| ४१० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
भाजनतया जन्मान्तरोपात्तस्य दुष्कृतस्य, किं दुःखदाननिपुणतया दग्धदैवस्य, किमेकान्तवामतया दुरात्मनो मन्मथहतकस्य, केन हेतुना नोद्गच्छन्ति स्म तदपि न ज्ञातवती। केवलमतिचिराल्लब्धचेतना दुःखभागिनी वह्नाविव पतितमसह्यशोकदह्यमानमात्मानमवनौ विचेष्टमानमपश्यम्। अश्रद्दधाना च^१ असम्भावनीयं तत्तस्य ^२मरणमात्मनश्च जीवितम्, उत्थाय 'हा हा^३ किमिदमुपनतम्' इति मुक्त्तार्त्तनादा 'हा अम्ब ! हा ^४तात ! हा सख्यः !' इति व्याहरन्ती, 'हा नाथ ! जीवितनिबन्धन !^५ आचक्ष्व, क^६ मामेकाकिनीमशरणामकरुण^७ ! विमुच्य यासि ? । पृच्छ तरलिकां, त्वत्कृते मया यानुभूतावस्था^८। युगसहस्रायमाणः कृच्छ्रेण नीतो दिवसः । प्रसीद, सकृदप्यालप, दर्शय भक्तवत्सलताम्^९, ईषदपि विलोकय, पूरय मे मनोरथम्, आार्त्तास्मि, भक्तास्मि, अनुरक्तास्मि, अनाथास्मि, बालास्मि, अगतिकास्मि, दुःखितास्मि, अन-
चिरकालीनशुचः विहिततया विधिना निर्दिष्टतया। जन्मान्तरोपात्तस्य अन्यभावाजिर्र्तस्य दुष्कृतस्य पापस्य भाजनतया पात्रतया। दग्धदैवस्य ज्वलितभाग्यस्य दुःखदाननिपुणतया क्लेशप्रदानदक्षतया। दुरात्मनः पापिष्ठस्य मन्मथहतकस्य दुष्टमदनस्य एकान्तवामतया अत्यन्तप्रतिकूलतया। एषां मध्ये केन हेतुनेत्यर्थः। आकाशवाण्यानन्तरमेवालङ्कारमर्मज्ञैः करुणविप्रलम्भस्य स्वीकारादिह करुण एव रसः। अस्य च वितर्काख्यभावोऽङ्गमिति प्रेयो नामासङ्कारः।
केवलमिति। दुःखभागिनी क्लेशभागिनी अहम्, अतिचिरात् अधिकसमयात् अनन्तरं लब्धचेतना प्राप्तचेतना सती असह्यशोकेन सोदुमशक्येन शुचा दह्यमानं ज्वलन्तम् अत एव वह्नौ अनले पतितमिव विद्यमानम्, अवनौ भूमौ विचेष्टमानं शोकवेगेन स्पन्दमानम् आत्मानं स्वं केवलम् अपश्यम् व्यलोकयम्। क्रियोत्प्रेक्षा।
अश्रद्दधानेति। किञ्च, असम्भावनीयं हेतोरभावात् सम्भावनां विधातुमप्यशक्यम्, तस्य कुमारस्य तन्मरणं तत्प्राणवियोगः, तन्मरणे च आत्मनः स्वस्य जीवितं प्राणितम् अश्रद्दधाना अविश्वसती। उपनतम् उपस्थितम्। मुक्त्तार्त्तनादा व्यक्तार्त्तस्वरा। व्याहरन्ती कथयन्ती। निवध्यते साध्यतेऽनेनेति निबन्धनं कारणम्, करणे ल्युट्। लीवितनिबन्धन जीवनधारणकारण! कामार्यन्तदुर्व्यवहारेण गमनसम्भवेऽपि स्वरसमागमभिप्रायेणैव प्राणधारणत्त्वमेव प्राणधारणकारणमित्याशयः। आचक्ष्व कथय। हे अकरुण निर्दय! एकाकिनीम् असहायाम्, अशरणां रक्षकहिताम् 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः। विमुच्य परित्यज्य। अवस्था दशा अनुभूता अनुभवविषयीकृता। युगसहस्रायमाणः युगसहस्रवदाचरमाणः। कृच्छ्रेण क्लेशेन नीतः प्रापितः। दर्शय प्रकाशय। मनोरथम् अभिलषितम्। आर्त्ता व्यथिता।
पूर्वजन्मार्जित पापोंकी भागिनी होनेसे, अथवा जले दैवकी दुःख देनेकी निपुणतासे, या खलप्रकृति दुरात्मा मदनके अत्यन्त प्रतिकूल होनेसे, अथवा किसी दूसरे कारणसे मेरे प्राण न निकले-यह भी मैं किसी प्रकार जान न सकी। किन्तु बहुत देरके बाद जब मुझे चेतना प्राप्त हुई तब मैंने केवल यही देखा कि मेरा शरीर असह्य शोकसे जलता हुआ मानो अग्निमें गिरनेके समान हो गया है जिससे चिरदुःखिनी मैं भूमि पर छटपट कर (तड़फड़ा) रही थी। उनका यह आकस्मिक मरण और अपना जीवन-धारण असङ्गत समझ उठकर मैं मुक्त कण्ठद्वारा आर्त्तस्वरसे-'हाय हाय, यह क्या उपस्थित हो गया ! हाय माता ! हाय पिता ! अरी सखियो !'-यों पुकारती पुकारती-'अरे नाथ ! अरे जीवनधारणके कारण ! कहो तो सही, इस प्रकार निर्दय होकर, मुझ रक्षकहीनाको अकेली छोड़ कर कहाँ जाने हो ? तरलिकासे पूछो तो, मैंने तुम्हारे लिए कितने क्लेशोंका अनुभव किया है। सहस्रयुगके समान लम्बा दिन, कैसे कष्टसे अतिवाहित किया (काटा) है ? प्रसन्न हो (कृपा) करके एक बार तो मुझसे बोलो ! भक्तवत्सलता दिखाओ। जरा भी मेरे सम्मुख तो देखो ! मेरे मन की अभिलाषा पूर्ण करो। मैं पीड़ित हूँ तुम्हारे भक्ता हूँ, एवं तुम्हारे प्रति अनुरक्ता हूँ, अनाथा हूँ, बाला हूँ, निराश्रया हूँ, दुःखिता हूँ, तेरेसे अतिरिक्त
१. अश्रद्दधानश्च, अश्रद्दधानाम्।
२. मरणकारणम्।
३. क्वचित् द्विरुक्तिर्न विद्यते।
४. मात:।
५. निवन्धनमाचक्ष्व।
६. किं।
७. अकरुण।
८. यानुभूता व्यथा।
९. कृतज्ञजनवत्सलताम्, प्रकटय परमां कृपालुताम्
महाश्वेताविलापवर्णनम् ७५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १६१
न्यशरणास्मि, मदनपरिमूतास्मि, किमिति न करोषि दयाम् ? १ । कथयं, किमपराद्धम्, किंवा नानुष्ठितं मया, कस्यां वा नाज्ञायामाहृतम्, कस्मिन् वा त्वदनुकूले नामिरतम्, येन कुपि तोऽसि॑ि । दासीजनम् अकारणान् परित्यज्य व्रजन् न बिभेषि कौलीनात् ? । अलीकानुराग-प्रतारणै-कुशलया किंवा मया वामया पापया । आः, अहमद्यापि प्राणिमि, हा हतास्मि मन्द-भागिनी । कथं से न त्वम् न तातः, न विनयः, न बन्धुवर्गः, न परलोकः, धिङ् मां दुष्कृ-तकारिणीम्, यस्याः कृते तवेयमीदृशी दशा वर्तते । नास्ति मत्सद्दशी नृशंसहृदया, याह-मेवंविधं भवन्तमुत्सृज्य गृहं गतवती । किं मे गृहेण, किमम्बया, किंवा तातेन किं बन्धुभिः, किं परिजनेन । हा कसुपयामि शरणम् ? अयि दैव ! दर्शय दयाम्', विज्ञापयामि त्वां देहि
अगतिका निराश्रया । न विद्यते अन्यद् स्वभिन्नं शरणं रक्षकं यस्याः सैवंविधाऽस्मि । मदनेन कामेन परिभूता पराजिता।
कथयेति । किमपराद्धं कोऽप्यपराधः कृतो मयेति शेषः । आज्ञायां तवादेशे नाहतं नादरः कृतः । त्वदनुकूले कर्मणि, नाभिरतं मया नासक्तम् अकारणात् निमित्तमन्तरेण दासीजनं मद्रूपमं नृत्य-लोकमित्यर्थः । कौलीनात् शरणागतपरित्यागजनिताज्जनापवादात् न विभेषि भयं न प्राप्नोषि । 'कौलीनं पशुनियुद्धे कुलीनस्वापवादयोः' इति व्याडिः ।
अलीकेति । अलीकः संवृतोनामक्रप्रयोजनोत्पादनालाभार्थादसत्यवदवगम्यमानः, योऽनुरागः तेन यद् प्रतारणं कुमारस्य वञ्चनं तत्र कुशलया दक्षया वामया मत्तस्ता नामेव प्रतिकूलतया दुष्कृतकारन्र्या-दित्यर्थः, पापया दुष्कृतविधायिन्या ब्रह्महत्याहेतुत्वादिति भावः, मया महाश्वेतया किं वा प्रयोजनं भवे-दिति शेषः ।
आ इति । आ इति पीडार्यकमव्ययम् । 'वास्तु स्यात्कोपपीडयोः' इत्यमरः । अद्यापि एतत्कालमपि प्राणिति जीवामि । मे मन श्वं न जातः प्राणत्यागात् । तातोऽपिपरितातोरि न पञ्चे विद्यत इति शेषः, आदे-शाभावेऽपि पूर्वविषयव्यवहारेण विरविरागादित्याशयः । विनयः कुलक न्याया दुपदेशगुणः सदाचारोऽपि न विद्यते, इहागमनादिति भावः । बन्धुवर्गः स्वजनलोकोऽपि पूर्ववत् स्नेहेन पदप्राप्ती नवेद, इहागम-नेनैव तेषामपि विरविरागादित्याशयः । परलोकः प्रेत्यभावोऽपि न विद्यते, ब्रह्महत्याजनितमहापातकित्वा-दित्यभिप्रायः । इह 'तात' इत्यादीनां पदानाममुपादामेन न्यूनपदस्वदोषः समापतति किन्तु विषादम-ग्नस्वाच्च दोषः प्रत्युतगुण एव । तथा चोक्तं साहित्यदर्पणे-
'उक्तावानन्दमग्नादेः स्यान्यूनपदता गुणः ।' इति ।
मन्दिनी । मत्सद्दशी मसमा नृशंसहृदया क्रूरचित्ता । उत्सृज्य त्यक्त्वा । वन्धुभिः स्वजनैः । शरणं रक्षकम् उपयानि गच्छानि । विज्ञापयामि निवेदयामि, दयितो वल्लभः कुमार एव दयिता अवश्यमनं-
कोई मेरा रक्षक नहीं है एवं कामदेवसे पराजित (हारी हुई हूँ, तो भी क्यों मुझ पर दया नहीं करते ? कहो तो सही मैंने क्या अपराध किया है ? तुम्हारे किस कार्यको मैंने नहीं किया है ? तुम्हारे किस आदेशका पालन नहीं किया है ? तुम्हारे अनुकूल किस कार्यमें मैं आसक्त नहीं थी कि जिससे कुपित होकर दासजनको अकारण छोड़कर चले जाते हो और लोकान्वादका भय नहीं करते ? मिथ्या अनुराग दिखाकर प्रतारणा करनेमें निपुण, सभी प्रकारसे प्रतिकूल एवं पापिनी मुझसे—अहो ! जो मैं अब तक भी जीती हूँ—आपको क्या ? अरे, मैं हत-भागिनी विनष्ट हुई । यह कैसे हुआ कि तुम मेरे नहीं हुए, पिता भी मेरे नहीं हुए, कुलकथाका आचार भी नहीं रहा, बन्धुवर्ग भी नहीं रहे और परलोक भी नहीं रहा (अर्थात् कुछ भी मेरा नहीं रहा ) ? मुझ पापिनीको धिक्कार है, क्योंकि—जिसके लिए आपकी ऐसी अवस्था हुई ! हाय हाय, मेरे समान निष्ठुरचित्त (क्रूरहृदय ) वाली कौन होगी जो मैं आपको ऐसी दशामें छोड़कर घर चली गई ! अरे ! मुझे घरसे क्या प्रयोजन ? मातसे क्या प्रयोजन ? पितासे क्या प्रयोजन ? बन्धुओंस क्या प्रयोजन ? परिजनोंसे भी क्या प्रयोजन ? हाय ! अब मैं किसकी शरण हूँ ! अरे दैव ! [ अपनी ] दया दिखाकर, तुमसे निवेदन करती हूँ कि मेरे प्राणवल्लभको तिरसे
१. क्वचिद् 'कथय' इति पदं नास्ति । २. कचित् 'असि' इति क्रियापदं न विद्यते । ३. दातजनम् । ४. किप्रकरण०" । ५० दाहम०" । ६. कथं न त्वं जनः । ७. कचित् 'न तव' इति न विद्यते । ८. मथि । ९. नवि दैव ! दर्शनं दयाम्, अयि दैव ! निर्गुण !*** ।
४६२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्-
दयितं दक्षिणाम्। भगवति! भवितव्ये कुरु कृपाम्, पाहि वनितामनाथाम्। भगवत्यो वनदेवताः! प्रसीदत, प्रयच्छतास्य प्राणान्। अम्ब!^२ वसुन्धरे! सकललोकानुग्रहजननि!^३ किमर्थं^४ नानुकम्पसे! तात! कैलासेश!^५ शरणागतास्मि ते दर्शय दयालुताम्' इत्येतानि चान्यानि च व्याक्रोशन्ती कियद्वा स्मरामि प्रगृहीतेव, आविष्ठेव उन्मत्तेव भूतोपहतेव व्यलपम्। उपर्युपरि पतित^६नयनजलधारानिकरच्छलेन विलीयमानेव द्रवतामिव नीयमाना जलाकारेणात्मीक्रियमाणा, प्रलापाक्षरैरपि दशनमयूखैलैश्चितानुगततया साश्रुधारैरिव निष्पतद्भिः शिरोरुहैरप्यविरलविगलितकुसुमतया मुक्ताबाष्पजलबिन्दुभिरिवाभरणैरपि प्रसृतै^९र्विमल-मणि-
जीयं दम्पं तां देहि प्रयच्छ। भवितव्यते अदृष्ट! बनायां वनितां नारीं पाहि रक्ष, तदीयप्राणवह्लभप्रदा-नेनेत्यभिप्रायः। वनदेवताः अरण्याधिष्ठात्र्यो देव्यः। सकलेषु समस्तेषु लोकेषु जनेषु अनुग्रहं जनयति उत्पादयतीति सा तत्सम्बुद्धौ रूपम्। कैलासेश शम्भो! दर्शय प्रकटय दयालुतां कृपालुतां दयितस्य जीवनप्रदानेनेत्याशयः। व्याक्रोशन्ती तारस्वरेण रुदन्ती। कियद्वा स्मरामि, यत्तानि सम्प्रति कथयामी-त्याशयः। प्रगृहीतेव दुष्टग्रहैराश्रितेव, आविष्ठेव विकाराधिष्ठितेव, उन्मत्तेव उन्मत्तवायुव्यथितेव, भूतैः वैतालैः उपहतेव विकृतिकृतेव व्यलपं विलापनमकरवम्।
इह 'प्रगृहीतेव' इत्यादि 'भूतोपहतेव' इत्यन्तं चतसृणामेव वाच्यक्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं निरपेक्षेण संसृष्टिः। तथा 'कियद्वा स्मरामि' इति वाक्यस्यान्यवाक्यान्तःपातित्वेन गर्भितत्वदोषस्तु न शङ्क्यः, 'गर्भितत्वं गुणः क्वापि' इति दर्पणेऽभिदिशा तस्यैशिकावेगद्योतनेन विच्छित्यतिशयात् प्रत्युत-गुणवत्त्वैवाङ्गीकारादिति कुशला वदन्ति।
उपरीति। उपर्युपरि ऊर्ध्वोर्ध्वं पतितानां च्युतानां नयनजलानाम् अश्रूणां धारानिकरच्छलेन प्रवा-हसमूहव्याजेन विलीयमानेव भूतले लयं प्राप्नुवन्तीव, द्रवतां तरलतां नीयमानेव दैवेन प्राप्यमानेव, तया जलाकारेण सलिलस्वरूपेण सात्मीक्रियमाणेव निजरूपतां प्राप्यमाणेव सहं मुहुर्मुहुरेनमन्वन्वचम्? इत्युत्तरक्रियाभिः सम्बन्धः।
इह तित्व एव सापह्नवा वाच्याक्रियोत्प्रेक्षाः, तासां च परस्परं नरपेक्षेण संसृष्टिः।
प्रलापेति। प्रलापाक्षरैरपि अचेतनैर्हाहेत्यादिपरिदेवनकरणैरपि, दशनानां दन्तानां ये मयूखाः किरणा-स्तेषां शितानिः अभ्रैः अनुगततया उच्चारणसमये तेषामेवानुसृततया कारणेन, साश्रुधारैरिव सनयनाम्बु-प्रवाहैरिव दन्तकिरणाप्राणामेवाश्रुप्रवाहवद्द्वगतेरित्यशियः, निष्पतद्भिः वदनान्निःसरद्भिः सद्भिः उपेता, शिरोरुहैः केशैरपि अविरलं सान्द्रं यथा स्यात्तथा विगलिनानि हरितानि कुसुमानि पुष्पाणि येम्यः तेषां, भावस्तथा तया कारणेन, मुक्ताः शोकात्यक्त्या बाष्पजलबिन्दवो नयनाम्बुकणा यैस्तथोक्तैरिव सदृशूपेता, तथा आभरणैरपि ननाभूषणैरपि प्रसृतानि निःसृतानि विमलमणिकिरणाः स्वच्छरत्नरत्नप्रभ एव अश्रूणि नयनाम्बूनि येम्यः तेषां मावरतया, कारणेन, प्ररुदितैरिव, कुमारशोकेन कृताश्रुपातैरिव सद्भिः उपेता अन्विता अहम्।
दान दे। हे माहात्म्यशालि अदृष्ट! कृपाकर मुझ अनाथ ललना की रक्षा कर। अरे माहात्म्यशालि वनदेवतागण! प्रसन्न होकर [ मुझ पर उपकार कर ] इनको जीवन दो। हे सकललोकानुग्रहकारिणि, जननि, वसुन्धरे! दया क्यों नहीं करती हो? तात, कैलासनाथ! अब मैं आपकी शरणमें आई हूँ, मेरे प्रति [ अपनी ] दयालुता दिखलाइए—इस प्रकार एवं अन्यान्य अनेक प्रकारसे विलाप करती मैं कहाँ तक स्मरण करूँ—दुष्टग्रहसे पकड़ी हुईके समान, विकारग्रस्तके समान, उन्मत्तके समान एवं भूताविष्ट (भूतपीड़ित) के समान केवल विलाप ही करने लगी। उस क्षण नयनसे निरन्तर निस्सृत (गिरते) अश्रुधारासमूहके बहाने भूमिमें ही मानो मैं लीन हो जाती थी, इस बहाने मानो द्रवीभूत हो (पिघली) जाती थी एवं उस बहाने मानो जलाकारमें परिणत होती (पानी पानी हुई) जाती थी। मेरे प्रलापके अक्षर भी दन्त-रश्मियोंके पीछे-पीछे आते थे इससे मुझे यह प्रतीत होता था कि मानो वे अश्रुधारा-सहित बाहर निकलते हैं। मस्तकके केशकलाप भी बहुतसे पुष्प लगातार गिराते थे इससे यह प्रतीत होता था कि मानो वे भी आँसुओं बूँदें ढलकाते हैं, आभूषण भी निर्मलमणिकिरण-रूपी आँसू गिराते थे, इससे
१. क्वचित् 'दयितं' इति पदं न दृश्यते ।
२. अम्ब ।
३. ˚जननित्प्रभवति ।
४. रजनि ! नानुकम्पसे ।
५. कैलास !
६. निपतित ˚
७. दशनविशदा ˚
८. ˚विगलितकुसुमतया ।
९. प्रसृत ˚ ।
महाश्वेताविलापवर्णना ७५] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४६३
किरणाश्रुतया प्ररुदितैरिवोपेता, तज्जीवितायैवात्ममरणाय स्पृहयन्ती, मृतस्यापि सर्वात्मना हृदयं प्रवेष्टुमिवेच्छन्ती, करतलेन कपोलयोराश्यानचन्दन-श्वेतजटामूले च ललाटे निहितसरस-बिसयोश्चांसयोर्मलयज-रस-लव-लुलित-कमलिनी-पलाशावगुण्ठिते च हृदये परामृशन्ती^३, 'पुण्डरीक ! निष्ठुरोऽसि, एवमप्यार्त्तां न गणयसि माम्' इत्युपालभमाना मुहुर्मुहुरेनमन्विनयम्, मुहुर्मुहुः पर्यचुम्बं मुहुर्मुहुः^४ कण्ठे गृहीत्वा व्याक्रोशम् । 'आः पापे ! त्वयापि मत्प्रत्यागमनकालं यावदस्यासवा न रक्षिताः' इति तामेकावलीमगहर्यम् । 'अयि भगवन् ! प्रसीद, प्रत्युज्जीवयैनम्'इति मुहुर्मुहुः कपिञ्जलस्य पादयोरपतम् । मुहुर्मुहुश्च^५ तरलिकां कण्ठे गृहीत्वा प्रारुदम् ।
इह 'साम्रुप्रेरिव'इत्यत्राश्रुधारासाहित्येनोत्प्रेक्षणाद्, गुणोत्प्रेक्षा, 'मुक्तबाष्पजलबिन्दुभिरिव' इत्यत्र बाष्पजलबिन्दुमोचनोत्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षा, ............'किरणाश्रुतयेत्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम्, 'प्ररुदितैरिव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः । एतेन चेतनशून्यानामपि प्रलापाक्षरप्रभृतीनां शोकसूचनेन सचेतनायाः स्त्रीयायाः शोकाधिक्यं सूचितमिति कुशलाः ।
तदिति । तस्य कुमारस्य जीविताय जीवनलाभाय इव आत्ममरणाय स्वनिधनाय स्पृहयन्ती अभिलषन्ती प्रजापतिनिकटे विनिमयरूपेनेत्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
मृतस्येति । सर्वात्मना निखिलोधोगेन, मृतस्यापि उपरतस्यापि कुमारस्य हृदयं मानसं प्रवेष्टुं प्रवेशं कर्तुम् इच्छन्ती अभिलषन्तीव । उत्फालङ्कारः ।
करेति । करतलेन स्वहस्तेन, कपोलयोः कुमारस्य गण्डयोः आश्यानचन्दनेन शुष्ककणयजेन श्वेतानि शुभ्राणि जटानां मूलानि यत्र तयोके, कुमारस्य ललाटे भाले च, तथा निहितानि मदनज्वरप्रशमनाय कपिञ्जलेन स्थापितानि सरसानि सजलानि मृणालानि बिसानि ययोस्तयोः, अंसयोः कुमारस्य स्कन्धयोश्च, तथा मलयजरसस्य चन्दनद्रवस्य लवैः कणैः लुलितं चिह्नितं कमलिनीपलाशं नलिनीदलं तेन अवगुण्ठिते लाञ्छादिते, हृदये कुमारस्य उरसि च, परामृशन्ती स्पर्शं कुर्वन्ती अहम् ।
पुण्डरीकेति । निष्ठुरः क्रूरोऽसि, एवमपि पूर्वोक्तप्रकारेणापि आर्त्ता व्यथितां मां महाश्वेतां न गणयसि नाज्ञां विधत्से' इति एवम् उपालभमाना तिरस्कुर्वाणा, मुहुर्मुहुः वारंवारम् एनं पुण्डरीकम् अन्वनयम् अनुनीतवती । पर्यचुम्बं चुम्बितवती । व्याक्रोशं तारस्वरेण व्यलपम् ।
आ इति । पापे एकावलि ! त्वया भवत्यापि मत्प्रत्यागमनकालं मदीयागमनसमयम् । अस्य पुण्डरीकस्य असवः प्राणा न रक्षिताः त्राताः मदीयागमनसूचनात्मकसमाश्र्वासनेनेत्याशयः । ताम् एकावलीं प्रत्यावर्त्तितं मदीयं तं हारम् अगहर्यं गर्हितवती । एनं पुण्डरीकं प्रत्युज्जीवय पुनर्जीवितं कुरु । पादयोः श्ररणयोः अपतं पतितवती । प्रारुदं रोदनमकार्यम् ।
यह प्रतीत होता था कि वे भी मानो रुदन करते हैं। इन सबके साथ मैं उनके जीवनलाभके लिए ही; मानो अपने मरनेकी अभिलाषा करती थी। उनके मर जाने पर भी सब प्रकारसे ही मानो उनके हृदयमें प्रवेश करनेकी इच्छा करती थी। उनके गाल पर, सूखे चन्दन-लेपसे शुभ्रवर्ण जटामूलवाले ललाट पर सरस मृणालसे आच्छादित स्कन्ध पर और चन्दन बिन्दुलाञ्छित एक कमल-पत्र जहाँ रखा था—ऐसे हृदय पर हाथ फेरती फेरती—'पुण्डरीक ! तुम बड़े निष्ठुर हो, क्योंकि—तुम्हारे शोकसे मैं इस प्रकारकी यातनाका भोग करती हूँ, तथापि तुम मेरी गणना ही नहीं करते हो' इस प्रकार उलाहना देती मैं बारंबार उन्हें अनुनय करने लगी, बारंबार चुम्बन करने लगी एवं बारंबार उनके कण्ठमें लिपट कर ऊँचे स्वरसे रुदन करने लगी। 'अरे ! पापिनि ! मेरे लौट आनेके समय तक तूने भी इनके प्राणकी रक्षा न की ?' इस प्रकार कहकर उस एकलरी मुक्तावलीकी निन्दा करने लगी। अरे भगवन् ! तुम प्रसन्न होकर इनको पुनः जीवित करो—यों कहकर बारंबार कपिञ्जलके पैरोंपर गिरने लगी और बारंबार तरलिकाके गले पकड़ (लिपट) कर रुदन करने लगी। आज विचार करने पर भी मुझे स्मरण नहीं आता कि
१. तज्जीविकायैव, तज्जीविवाय च । २. पृशन्ती । ३. क्वचित् द्विरुक्तिर्नास्ति, क्वचित् द्वेषे द्विरुक्तिर्विद्यते । ४. मुहुः । ५. मुहुः ।
| ४६४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
अद्यापि चिन्तयन्ती न जानामि तस्मिन् काले कुतस्तान्यचिन्तितान्यशिक्षितान्यनुपदिष्टान्यदृष्टपूर्वाणि मे हतपुण्यायाः कृपणानि चाटुसहस्राणि प्रादुरभवन्। कुतस्ते संलापाः, कुतस्तान्यतिकरुणानि वैक्लव्यरुदितानि, अन्य एव स प्रकारः। प्रलयोर्मय इवोदतिष्ठन्तर्बाष्पवेगानाम्, जलयन्त्राणीवामुच्यन्ताश्रुप्रवाहाणाम्, प्ररोहा इव निरगच्छन् प्रलापानाम्। शिखरशतानीवावर्द्धन्त दुःखानाम्, प्रसूतय इवोदपद्यन्त मूर्च्छनाम्।
इत्येवमात्मवृत्तान्तमावेदयन्त्या एवंतस्याः समतिक्रान्तं कथमप्यतिकष्टमवस्थान्तरम-नुभवन्त्या इव चेतनां जहार मूर्च्छा। वेगान्निष्पतन्तीञ्च शिलातले तां ससम्भ्रमं प्रसारितपरिजन इव जातपीडश्चन्द्रापीडो विधृतवान्। अश्रुतजलार्द्रेण च तदीयेनैवोत्तरीयवल्कलप्रान्तेन
अथेति। तस्मिन् काले रोदनसमये अचिन्तितानि अविचारितानि अशिक्षितानि अपठितानि अनुपदिष्टानि केनापि नोपदेशीकृतानि अदृष्टपूर्वाणि मयापि पूर्वमविदितानि, हतपुण्याया नष्टसुकृताया मे मम कृपणानि दैन्यबोधकानि चाटुसहस्राणि प्रियप्रायवचनसमूहाः कुतः प्रादुरभवन् कुतो मद्बदनात्प्रकटीभूतानि इति अद्य चिन्तयन्त्यपि ध्यायन्त्यपि तन्न जानामि स्मरामीत्यर्थः।
कुत इति। संलापा विलापवचनानि। अतिकरुणानि अतिदैन्यसूचकानि वैक्लव्यरुदितानि शोकव्यग्रताप्रयुक्तरोदनानि। स प्रकारः सा शोकप्रकाशदशा, अन्य एव समस्तविजातीय एव, तत्सम्प्रति तमुदाहर्तुमसमर्थेत्याशयः।
प्रलयेति। बाष्पवेगानां वेगवन्नयनजलामियर्थः, प्रलयोर्म्मयः कल्पान्तसामयिकतरङ्गा इव अन्तर्नेत्रद्वयाभ्यन्तराद् उदतिष्ठन् उत्पन्नाः, अनेन नयनाम्बुधाराणां नितान्तस्थूलत्वं ध्वनितम्। अश्रुप्रवाहाणां बाष्पधाराणां जलयन्त्राणि सलिलोद्गारयन्त्राणीव अमुच्यन्त मुक्ता नयनाभ्यामिति शेषः। अनेने पतनसमये बांष्पाणां शतधारत्वं सूचितम्। प्रलापानां विलापानां प्ररोहा अङ्कुरा नूतननूतनप्रकारा इत्यर्थः, निरगच्छन् वदनान्निर्गता बभूवुः। दुःखानां क्लेशानां शिखरशतानीव शृङ्गसमूहा इव अवर्धन्त ऐधन्त, अनेन क्लेशानां भूधरवद्विस्तृतत्वं बोधितम्। मूर्च्छनां मोहानां प्रसूतयः सन्ताना अविच्छिन्नप्रसवा इव उदपद्यन्त अजायन्त, अनेन वारंवारं मूर्च्छामिति प्रत्यायितम्। इह सर्वत्र जात्युत्प्रेक्षा।
इतीति। इत्येवं पूर्वोक्तप्रकारेण आत्मवृत्तान्तं स्वकीयोदन्तम् आवेदयन्त्याः कथयन्त्या एव समतिक्रान्तं व्यतीतं कथमपि अनिर्वचनीयम् अतिकष्टं नितान्तक्लेशकरम् अवस्थान्तरं कुमारोपरतलक्षणम् अनुभवन्त्या इव तत्काल एवानुभवविषयीकुर्वन्त्या इव तस्या महाश्वेतायाः मूर्च्छा मोहः चेतनां चैतन्यं जहार अपहृतवती, सा मूर्च्छिता जातेत्यर्थः।
वेगादिति। वेगात् मूर्च्छारंहसः शिलातले प्रस्तरतले निष्पतन्तीम् अधःसंयोगफलिकां क्रियां विदधतीं तां महाश्वेतां ससम्भ्रमं शीघ्रं प्रसारितकरो विस्तारितहस्तः, परिजन इव सेवकजन इव जातपीडः तस्या वृत्तान्तश्रवणेनावस्थावलोकनेन च उत्पन्नक्लेशः, विधृतवान् धारितवान्। अश्रुजलार्द्रेण नयनाम्बुक्लिन्नेन च तदीयेनैव महाश्वेताधारितेनैवेत्यर्थः। उत्तरीयवल्कलप्रान्तेन वीजयन् पवनं सञ्चालयन्, संज्ञां चेतनां ग्राहितवान् प्रापितवान्।
उस समय ऐसे अचिन्तित, अनभ्यस्त, दूसरे द्वारा अनुपदिष्ट, अदृष्ट-पूर्व प्रायः हजारों दुःखसूचक करुण वाक्य मुझ पापिनीके मुखद्वारा कहाँसे निकले, सब संलाप कहाँसे आये और अतिकरुण और दीन रुदन कैसे हुआ, वह तो कोई दूसरा प्रकार ही था। उस समय वेगवान् अश्रुजलका प्रबल-तरङ्ग ही मानो नेत्रके अभ्यन्तरसे उठने लगे-अश्रु-प्रवाहके जलयन्त्र (फुहारे) ही मानो छूटने लगे, विलाप के नये-नये अङ्कुर ही मानो निकलने (फूटने) लगे, दुःखोंके सैकड़ों शिखर ही मानो बढ़ने लगे एवं मूर्च्छाके अविच्छिन्न सन्तान (एकके पीछे दूसरी कतार) ही मानो उत्पन्न होने लगे।
इस प्रकार अपना वृत्तान्त कहते-कहते भूतकालकी अनिर्वचनीय और दारुण-कष्टजनक उस अवस्थाको ही मानो उस समय किसी प्रकारसे अनुभव करती महाश्वेताको मूर्च्छा आ गई, जिससे चेतना रहित हो गई और वेगसे शिलातलके ऊपर गिरनेको ही थी कि इतनेमें दुःखित चित्त चन्द्रापीडने घबराहटमें शीघ्रतासे, सेवकके समान हाथ फैलाकर, उसे पकड़ लिया एवं उसके ही अश्रु-जलसे सिक्त (तर) हुए उत्तरीय वल्कलप्रान्तद्वारा
१. आवेदयन्त्यः निवेदयन्त्या एव, ...एव च।
२. ससम्भ्रमप्रसारितकरः।
महाश्वेतोदन्तोपसंहारवर्णना ७६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनोसहिता । ४६५
शनैः शनैर्वीजयन् संज्ञां ग्राहितवान् । उपजातकारुण्यश्च बाष्पसलिलोत्पीडेन$^१$ प्रक्षाल्य- मानकपोलयुगलः$^२$ लब्धचेतनामवादीत्—'भगवति ! मया पापेन तवायं पुनरभिन- वतामुपनीतः$^४$ शोकः, येनेदृशीं दशामुपनीतासि । तदलमनया कथया, संहियतामियम् , अहमप्यसमर्थः श्रोतुम् । अतिक्रान्तान्यपि हि सङ्कीर्त्यमानानि$^५$ अनुभवसमां वेदनामुपजन- यन्ति सुहृज्जनस्य दुःखानि । तन्नार्हसि कथमपि विधृतानिसानसुलभानसून् पुनः पुनः$^६$ स्मरणशाखानलेन्धनतामुपनेतुम्' इति ।
एवमुक्ता दीर्घमुष्णञ्च निश्वस्य$^७$ बाष्पायमानलोचना सनिर्वेदमवादीत्—'राजपुत्र ! या$^८$ तस्यामतिदारुणायां हतनिशायामेभिरतिनृशंसैरसुभिर्न परित्यक्ता, सेदानीं परित्यक्ष्यत इति दूरापेतम्$^९$ । नूनमपुण्योपहतायाः पापाया मम भगवानन्तकोऽपि परिहरति दर्शनम् ।
उपजातेति । क्लिष्टेति चार्थः । उपजातम् उत्पन्नं कारुण्यं शोको यस्य स तथोक्तश्चन्द्रापीडः, बाष्प- सलिलानां नयनाम्बूनाम् उत्पीडेन स्थूलधारया, प्रक्षाल्यमानं धौतं विधीयमानं कपोलयुगलं गण्डद्वयं यस्य स तथोक्तः सन् , लब्धचेतनां प्राप्तचैतन्यां महाश्वेताम् अवादीत् अवोचत्—भगवति महाश्वेते ! पापेन पापात्मना मया वक्तुमनुरुन्धतेत्याशयः । अभिनवतां नूतनताम् उपनीतः प्रापितः । येन कारणेन ईदृशीम् एवंविधां दशाम् अवस्थाम् उपनीतासि प्रापितासि । अलं व्यर्थम् । इयं कथा संहियतां समाप्य- ताम् । अहं चन्द्रापीडोऽपि श्रोतुम् आकर्णितुम् असमर्थः अक्षमः शोकोदयादित्याशयः । हि यतः, अति- क्रान्तान्यपि अतीतान्यपि दुःखानि क्लेशाः सङ्कीर्त्यमानानि वाच्यमानानिसन्ति, सुहृज्जनस्य मित्रलो- कस्य अनुभवसमां स्वयमनुभूयमानवेदनासद्दशीमित्यर्थः, वेदनां व्यथाम् उपजनयन्ति निष्पादयन्ति । कथमपि महता कष्टेन, विधृतान् एतावत्समयपर्यन्तं रक्षितान्, असुलभान् अस्मिन् जन्मनि दुष्प्रापान् , इमान् असून् प्राणान् , स्मरणेन तदुदन्तस्मृत्या यः शोकानलः शुग्वह्निः तस्य इन्धनतां काष्ठत्वम् उप- नेतुं प्रापयितुं नार्हसि न योग्यासि, प्रयोजनाभावादित्याशयः ।
इह प्राणेषु काष्ठत्वारोपस्य शोकेऽनलत्वारोपः कारणमिति परम्परितरूपकम् ।
एवमिति । एवं पूर्वोक्तदिशा उक्ताऽभिहिता चन्द्रापीडेनेति शेषः । दीर्घम् आयतम् । बाष्पं नय- नाम्बु उद्द्वमत् इति बाष्पायमाणे लोचने नयने यस्याः सा तथोक्ता महाश्वेता । निर्वेदेन स्वावमाननया सहेति सनिर्वेदं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम्, अवादीत् अवोचत् या महलक्षणा व्यक्तिः। अतिदारु- णायाम् अतिभीषणायां हतनिशायाम् अशुभ्ररजन्याम् । अतिनृशंसैः अतिक्रूरैः असुभिः प्राणैः न परि- त्यक्ता नोज्झिता । इति एतत् सम्भावनम् , दूरापेतं दूरे स्थितम् ।
नूनमिति । अपुण्यं पुण्यविरोधि भवान्तरीयदुष्कृतं तेन उपहतायाः प्रतिबद्घममस्तानन्दायाः पा- पायाः पुण्डरीकमरणे निमित्तत्वाद्दैहिकब्रह्महत्यापापयुक्ताया मम महाश्वेतायाः, अन्तकोऽपि यमोऽपि
(कोरसे) धीरे-धीरे वायुका सञ्चार करके [थोड़ी देरमें] उसने चेतनता प्राप्त करायी। इस घटनाद्वारा उत्पन्न शोकते चन्द्रापीडके भी कपोलस्थल (गालों) पर अश्रु-जलका प्रवाह बहने लगा और जब महाश्वेताको चेतनता आई तब उससे वह कहने लगा—'भगवति ! मुझ पापीने आपके इस अतीत शोकको फिरसे नूतन कर दिया, जिससे आपकी ऐसी अवस्था उपस्थित हो गई, बस इस वृत्तान्तको कहनेका कोई प्रयोजन नहीं है, यहाँ ही इसका उपसंहार हो, मैं भी अब इसे सुननेके लिए समर्थ नहीं हूँ, क्योंकि—बीते हुए भी मित्रोंके दुःखका सङ्कीर्त्तन आरम्भ करने पर आत्मीय लोगोंके अनुभूयमान वेदनाके समान वे वेदना उत्पन्न करते हैं। इसलिए किसी प्रकार धारण किए गए इन असुलभ प्राणोंको अब बारंबार स्मरण-रूपी शोकाग्निका इन्धन (लकड़ी) बनाना उचित नहीं है।'
चन्द्रापीडके इस प्रकार कहने पर, महाश्वेता, लम्बे और गरम निश्वास लेकर, नेत्रोंसे अश्रुवर्षण करती (आँसू ढबढबाती) हुई निर्वेदके साथ बोलने लगी—'राजपुत्र ! अत्यन्त भयङ्कर अशुभ उस रात्रिमें भी ये नृशंस (अतिक्रूर) प्राण जब मुझे नहीं छोड़ दिये, तो अब उनके छोड़ देनेकी धारणा तो बहुत दूरकी बात है। जन्मा- न्तरीय महाप्रत्यवायके कारण समस्त सांसारिक सुखके अभागिनी, इस जन्ममें भी पापिनी होनेके कारण मुझे
१. उत्पीडनेन । २. ॰कपोलयुगला ॰कपोलः, । ३. पुनरपि । ४. नीतः । ५. अत्र 'प्रियजन-विश्वासवचनानि' इति कचिदधिकः पाठः । ६. पुनः शोकानल इन्धन॰॰॰ । ७. निःश्वस्य । ८. या तदा । ९. परित्यक्तास्मि॰॰॰ते मामिदानों परित्यजन्तीति दूरापेतमेतत् ।
| ४६६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
कुतश्च मे कठिनहृदयायाः शोकः, सर्वमिदमलीकमस्य दुरात्मनः¹ शठहृदयस्य, सर्वथाहमनेन त्यक्तत्रपेण निरपत्रपाणामग्रेसरीकृता । यथा चाधिगतमदनवेदनया² वज्रमय्येवेदमनुभूतम्, तस्याः³ का गणना कथनं प्रति ? किं⁴ वा परमतः । कष्टतरमाख्येयमन्यद्भविष्यति, यन्न शक्यते श्रोतुमाख्यातुं वा । केवलमस्य वज्रपातस्यानन्तरमाश्चर्यं यदभूत्तदावेदयामि, आत्मनश्च प्राणधारणकारणलव⁵ इव अव्यक्तो यः समुत्पन्नः, तञ्च कथयामि । यया दुराशामृगतृष्णिकया गृहीताहमिदमुपरतकल्पं परकीयमिव भारभूतमप्रयोजनमकृतज्ञञ्च हतशरीरं⁶ वहामि तदलं श्रूयताम्' ।
दर्शनं साक्षात्कारं परिहरति परित्यजतीति नूनं निश्चितम्, अन्यथा साक्षात्कारं प्रदाय तथाविधावसरे मां ध्रुवमेव नयेदित्यभिप्रायः ।
'मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः ।' 'उत्प्रेक्षावाचका………' इति दर्पणदिशा वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।
नन्वेवमपि भूयः शोकाविर्भावात् समाप्यतामियं कथेत्यत आह—कुत इति । विदीर्णतारूपशोकफलानवलोकनात् । कठिनहृदयाया कठोरस्वान्तायाः, काठिन्यं हृदयस्य हि शोकाभावः । इदं पुण्डरीकोपरतादिकम्, अलीकम् असत्यम् असत्यवत्प्रतीतिरित्यर्थः । अन्यथा विदीर्येतेत्याशयः । दुरात्मनः दुष्टहृदयस्य । त्यक्ता शठत्वादेव मुक्ता त्रपा लज्जा येन तेन, अहं निरपत्रपाणां निर्लज्जानाम् अग्रेसरी पुरोगामिनी कृता विहिता, कथमन्धथा यथार्थं कथितुं योग्याऽस्मीत्याशयः ।
अथैवमपि प्रतिपादने कथमिननोन्यथा स्यादित्यत आह—यथेति । किञ्च अधिर्गता साक्षादनुभूता मदनवेदना दारुणकामपीडा यथा तया, यया वज्रमय्येव वज्ररचितेयेव विद्यमानया मया, इदं पूर्वोक्तं घटनाजालम् अनुभूतम् अनुभवविषयोकृतम्, तस्या मम कथनं प्रति का गणना, अपि तु न कार्येत्यर्थः । अनुभवोत्पन्नपीडापेक्षया प्रतिपादनजन्यपीडाया अतीवलघुत्वादित्याशयः ।
इह क्रियोत्प्रेक्षा, अर्थापत्तिश्चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
इत ऊर्ध्वं क्लेशतरमपि न विद्यत इत्यत आह—किं वेति । आख्येयं कथनीयम् । श्रोतुम् आकर्णयितुम् आख्यातुं कथितुं वा । वज्रपातस्य वज्रपातसदृशस्य कष्टकरस्य अस्य समाचारस्य अनन्तरं पश्चात् यत् आश्चर्यं चित्रम् अभूत् तत् आवेदयामि कथयामि । आत्मनः स्वस्य च प्राणधारणकारणस्य असुधारणहेतोः लवो लेश इव अव्यक्तः अस्फुटो यः समाचारः समुत्पन्नः सञ्जातः तं च कथयामि निरूपयामि । दुराशामृगतृष्णिकया दुराशामृगमरीचिकया गृहीता स्वीकृता अहम् । उपरतल्पं मृतप्रायम्, परकीयमिव अन्यदीयमित्र । हतशरीरं दुष्टदेहं वहामि धारयामि, तद् आशाप्रयोजकं महापुरुषवाक्यम् अलं व्यर्थमपि श्रूयताम् तव तदाकर्णने न किमपि प्रयोजनं तथापि मदनुरोधादाकर्ण्यतामित्याशयः ।
निश्चय भगवान् यम भी [ वैसे अवसरमें ] दर्शन देना छोड़ दिया । मुझ कठिनहृदयाको शोक कहाँसे आवे ? यह तो सब इस दुरात्मा और धूर्तस्वभाव हृदयकी झूठी चाल है, इस निर्लज्जने मुझे सब प्रकारसे निर्लज्ज स्त्रियों का अग्रगण्य कर दी है और फिर दारुण कामवेदना अनुभवकर वज्रमयके समान इन समस्त घटनाओंका प्रत्यक्ष किया है, उसको केवल ऐसी घटनाको कहनेसे क्या हो सकता है, और इससे अधिक क्लेशदायक और कहनेको ही क्या होगा, जो न कहा जाय न श्रवण ही किया जाय । इस वज्रपातके बाद जो एक आश्चर्य घटना हुई अब केवल उसे ही मैं आपसे निवेदन करती हूँ और अपने प्राणधारण करनेके कारण-लवके समान अस्पष्ट (गुप्त) जो वृत्तान्त हुआ उसका भी वर्णन करती हूँ, जिस दुराशा-रूपी मृगतृष्णिकाके वशीभूत होकर मैं इस मृतप्राय एवं परकीयके समान भारभूत, प्रयोजनविहीन और अकृतज्ञ, दुष्ट शरीरको धारण कर रही हूँ । प्रयोजन न रहने पर भी उसे आप सुनिए ।'
१. क्वचित् 'दुरात्मन' इति पाठो न विद्यते ।
२. आविष्कृतमन्दवेदना, आविष्कृतमनसा ।
३. क्वचिद 'तस्याः' इति पदं नोपलभ्यते ।
४. दुःखगणना कथं प्रीतिः ।
५. कारणभूत इव ।
६. हतशरीरकम् ।
महाश्वेतोदन्तोपसंहारवर्णना ७८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४६७
ततश्च तथाभूते तस्मिन्नवस्थान्तरे मरणैकनिश्चया¹ बहु विलप्य तरलिकामब्रवम्²— ‘अयि उत्तिष्ठ निष्ठुरहृदये ! कियद्रोदिषि³ ? काष्ठान्याहृत्य विरचय चिताम्, अनुसरामि जीवितेश्वरम्’ इति । अत्रान्तरे झटिति चन्द्रमण्डलविनिर्गतः⁴ गगनादवतीर्य्य⁵ केयूरकोटिसग्नममृतफेन- पिण्डपाण्डुरं पवनतरलमंशूत्तरीयमाकर्षन्, उभयकर्णान्दोलित-कुण्डल-मणि-प्रभा-रक्तगण्ड- स्थलः, स्थूलमुक्ताफलतया तारागणमिव ग्रथितम् अतिच्छं हारम्⁶ उरसा दधानः, धवल- दुकूल-पल्लवकल्पितोष्णीषग्रन्थिः, अलि-कुल नील-कुटिल-कुन्तल-निकर-विकटमौलिः, उत्फुल्ल- कुमुदकर्णपूरः, कामिनी-कुच-कुङ्कुमपत्रलता-लाञ्छितांसदेशः, कुमुद-धवल देहः, महाप्रमाणः, पुरुषो महापुरुषलक्षणोपेतो दिव्याकृतिः, स्वच्छ-वारि-धवलेन देहप्रभावित्तानेन क्षालयन्निव
तत इति। तथाभूते तादृशे तस्मिन् पूर्वप्रतिपादिते अवस्थान्तरे मरणस्य मृत्योः एकनिश्चया एक-निर्णया सती। निष्ठुरहृदये कठोरचित्ते ! तादृशशोकेनापि हृदयस्याविदीर्णत्वान्निष्ठुरहृदयत्वं तरलिकाया इत्यभिप्रायः। आहृत्य आनीय विरचय निष्पादय। जीवितेश्वरं प्राणनाथम् अनुसरामि सहमरणं गच्छामि मृते भर्त्तरि मरणं शङ्खचयं वा पालनीयमिति धर्मशास्त्रनिर्णयादित्याशयः।
अत्रेति। चन्द्रमण्डलविनिर्गतः शशिनिम्बाद्दिनिःसृतः गगनात् आकाशात् अवतीर्य्य उत्तीर्य्य केयूरस्य बाहुमध्यस्थितभूषणस्य कोटौ अग्रदेशे लग्नम्, अमृतस्य पीयूषस्य फेनपिण्डवत् डिण्डीरचयवत् पाण्डुरं श्वेतम्, पवनतरलं वायुना कम्पितम्, अंशूत्तरीयम् क्षौमवस्त्रोत्तरीयम् आकर्षन् आकर्षणं कुर्वन्। लुप्तोपमा।
उभयेति। उभयकर्णान्दोलितयोः श्रोत्रद्वयवेष्टितयोः कुण्डलयोः कर्णभूषणयोः मणिप्रभाभिः रत्न-कान्तिभिः रक्ते लोहिते गण्डस्थले कपोलद्वयं यस्य सः। वृत्तिविषये उभशब्दस्योमयादेशः।
स्थूलेति। उरसा वक्षःस्थलेन, स्थूलानि पीवराणि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि यत्र तस्य भावस्तया कारणेन, ग्रथितं गुम्फितं तारागणमिव नक्षत्रसमूहमिव, अतिशारं नितान्तस्वच्छं हारं मुक्ताप्रालम्बं दधानः बिभ्राणः। तारागणमिवेति जात्युत्प्रेक्षा। 'मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याद्' इत्यमरः।
धवलेति। धवलेन श्वेतेन दुकूलपल्लवेन विस्तृतसूक्ष्मवस्त्रेण कल्पितो रचित उष्णीषग्रन्थिः मूर्धवेष्टन-ग्रन्थियेन सः।
अलीति। अलीनां भ्रमराणां कुलं समूहस्तद्वत् नीलेन श्यामेन कुटिलेन वक्रेण च कुन्तलनिकरेण केशसमूहेन विकटो विस्तृतो मौलिश्चूडा यस्य सः। लुप्तोपमा।
उत्फुल्लेति। उत्फुल्ले प्रस्फुटिते कुमुदे श्वेतोत्पलद्वयमेव कर्णपूरौ कर्णभूषणौ यस्य सः। कामिन्या योषितः कुचयोः स्तनयोः कुङ्कुमपत्रलताभिः कुङ्कुमद्रवानिर्मितपत्रावलिभिः लाञ्छितो गाढालिङ्गनपूर्वकं पारवश्यनावस्थायाम् अङ्कितो संसदेशो स्कन्धप्रदेशौ यस्य सः। कुमुदवत् श्वेतोत्पलवत् धवलः शुभ्रो देहः शरीरं यस्य सः। महत् प्रमाणं परिमाणं यस्य सः। महापुरुषलक्षणैः हस्तपादाशौ सामुद्रिकशा-स्त्रोक्तध्वजवज्राङ्कुशादिचिह्नैः उपेतो युक्तः। दिव्याकृतिः स्वर्गीयमूर्तिः। इह 'कुमुदधवले'त्यत्र लुप्तोपमा।
स्वच्छेति। स्वच्छं निर्मलं यद्वारि जलं तद्वत् धवलेन शुभ्रेण, देहस्य शरीरस्य प्रभाया वितानेन
तदनन्तर ऐसी दशा उपस्थित होने पर, केवल मरनेका ही निश्चय करके और अनेक प्रकारका विलाप कर मैंने तरलिकासे कहा—अरी कठिनहृदये ! उठो, अब इस प्रकार कितनी देर तक रोया करोगी ? लकड़ी लाकर चिता निर्माण कर, जिससे अपने प्राणेश्वरका अनुगमन करूँ !
इस बीचमें झट चन्द्रमण्डलमेंसे निकलकर, कुमुद-तुल्य शुभ्रवर्ण, बड़े परिमाणका, महापुरुषके लक्षणोंसे युक्त दिव्य-स्वरूपवाला एक पुरुष आकाशसे उतरा। वह अपने केयूरके अग्रभाग (बाजूबन्दके किनारे) से अटके, अमृत-फेनपिण्डके समान शुभ्रवर्ण, वायुभारसे कम्पित, एक क्षीण उत्तरीय वस्त्रको खींचता था; दोनों कानोंमें लटकते दो कुण्डलोंकी मणि-प्रभासे उसके गण्डस्थल रक्त दीखते थे; बड़ी-बड़ी मुक्ताओंके द्वारा निर्मित होनेके कारण, गुंथे हुए नक्षत्र-गणके समान अत्यन्त मनोहर हार उसके वक्षःस्थल (छाती) पर धारण किया हुआ था; धवल और विस्तृत रेशमी-वस्त्रका उसने उष्णीष (पगड़ी-गान) बाँधा था; सुन्दरियोंके स्तनोंकी कुङ्कुम पत्रलतासे उसका स्कन्ध (कंधा) चिह्नित था; निर्मल जलके समान श्वेतवर्णकी चारों तरफ फैली हुई देहप्रभासे वह
१. अवस्थान्ते मरणैकनिश्चयान्तः ।
२. अब्रवद् ।
३. रोदिषि ।
४. ॰॰॰निर्गतः ।
५. अवतीर्य्य च ।
६. अतिहारहारम् ।
७. कश्चित् ।
८. निश्चित ।
- ४६८ - कादम्बरी- [ कथामुखम्-
दिगन्तराणि, आमोदिना च शरीरतः क्षरता शिशिरेण शीतज्वरमिव जनयता अमृतशीकर-निकरवर्षेण^१ तुषारपटलेनेवानुलिम्पन्, गोशीर्ष-^२चन्दनरस-च्छटाभिरिवासिञ्चन्, ऐरावतकर-पीवराभ्यां बाहुभ्यां मृणाल-धवलाङ्गुलिभ्यामतिशीतलस्पर्शाभ्यां^३ तमुपरतमुत्क्षिपन्^४, दुन्दुभिंनादगम्भीरेण^५ स्वरेण 'वत्से, महाश्वेते ! न परित्याज्याः^६ त्वया प्राणाः, पुनरपि तवानेन सह भविष्यति समागमः' इत्येवमाहतः^७ पितेवाभिधाय सहैवानेन गगनतलमुदपतत् ।
अहन्तु तेन व्यतिकरेण सभया सविस्मया सकौतुका चोन्मुखी किमिदमिति कपिञ्जलमपृच्छम् । असौ तु ससम्भ्रममदत्त्वैवोत्तरमुदतिष्ठत्—'दुरात्मन्^८ ! क मे वयस्यमपहृत्य गच्छसि' इत्यभिवाचोन्मुखः सञ्जातकोपो बध्नन् सवेगम्^९ उत्तरीयवल्कलेन परिकरम्, उत्प-
समन्तात् विस्तृतकान्त्येत्यर्थः । दिशां ककुभाम् अन्तराणि विवराणि क्षालयन्निव निर्मलानि कुर्वन्निव ।
इह 'स्वच्छवारिधवलेन' इत्यत्र लुप्तोपमा, अनया च 'क्षालयन्निवे'ति क्रियोत्प्रेक्षा सङ्कीर्यते ।
आमोदिनेति । किञ्च, आमोदिना परिमलवता, शरीरतो देहतः क्षरता स्रवता, तुषारपटलेनेव तुहिनवर्षेणेव, शिशिरेण शीतलेन, अत एव शीतज्वरं जनयता उत्पादयतेव कम्परोमाञ्चविधानादित्यादिप्याशयः, अमृतशीकराः पीयूषविन्दवः तेषां निकरः समूहस्तस्य वर्षणेन वृष्ट्या, अनुलिम्पन् विलेपयन् दिगन्तराणीत्यन्वयः ।
इह श्रौतोपमाक्रियोत्प्रेक्षयोः परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
गोशीर्षेति । गोशीर्षाकारे मलयाचलैकभागे उत्पन्नत्वाद् गोशीर्षं तत्संज्ञकम् अतिसुरभि यच्चन्दनं तस्य रसच्छटाभिः द्रवस्फुरणैः आसिञ्चन्निव आसेकं कुर्वन्निव दिगन्तराणीत्यन्वयः, सर्वतो दीप्तिप्रसरणादित्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
ऐरावतेति । ऐरावतस्य गजस्य करवत् शुण्डावत् पीवराभ्यां स्थूलाभ्याम्, मृणालं बिसं तद्वत् धवलाः शुक्ला अङ्गुल्यः करशाखा ययोस्ताभ्याम्, तथा अतिशीतलस्पर्शाभ्यां नितान्तशिशिरस्पर्शाभ्यां बाहुभ्यां भुजाभ्याम्, उपरतं मृतं तं पुण्डरीकम् उत्क्षिपन् उत्तोलयन् ।
इह द्वे लुप्तोपमे, अनयोर्मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
दुन्दुभीति । दुन्दुभिर्नादवत् पटहध्वनिवत् गम्भीरेण, स्वरेण कण्ठध्वनिना । न परित्याज्या न परिहेया । अनेन नूनपुण्डरीकेण । समागमः सङ्गमः । पितेव जनक इव उदपतत् उतपात । इह लुप्तोपमा, श्रौतोपमा च, अनयोर्मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
अहमिति । तेन व्यतिकरेण लोचनयोस्तद्व्यापारसम्पर्केण सभया सातङ्का अद्भुतकृतिक्रियापारावलोकनादित्याशयः । एवमन्यत्राप्याशयो बोध्यः । सविस्मया साश्चर्या, सकौतुका सकुतूहला, उन्मुखी ऊर्ध्ववदना । अपृच्छम् अप्राक्षम् ।
असाविति । असौ कपिञ्जलः । ससम्भ्रमं शीघ्रम् । उत्तरं प्रतिवचः अदत्त्वैव अप्रदायैव उदतिष्ठत् उत्थितो बभूव । सञ्जातकोपः समुत्पन्नक्रोधः । सवेगं सजवम् उत्तरीयवल्कलेन उत्तरीयतरुत्वचा परि-
दिगन्तरोंका मानो प्रक्षालन करता था; तुषारवृष्टिके समान शीतल और सुगन्ध शरीरसे निकलते अमृतविन्दु-वर्षणसे शीतज्वर उत्पन्न करके ही मानो समस्त दिशाओंका लेप करता था और गोशीर्ष-नामक अत्यन्त सुगन्ध चन्दनरसके निक्षेप (छिड़कने) से ही मानो समस्त दिशाओंको सिक्त करता था । उसने ऐरावत हाथीकी शुण्ड (सूँड़) के समान स्थूल (मोटी) मृणालके समान गोरी उँगलियोंवाली और अत्यन्त शीतल-स्पर्शवाली अपनी बाहुओंसे उस मृतकको उठाकर, दुन्दुभीके नादके समान गम्भीर स्वरसे, पिताके समान आदरपूर्वक कहा—'पुत्रि, महाश्वेते ! तुम प्राणका परित्याग नहीं करना, फिर इसके साथ तुम्हारा सम्मिलन होगा' और वह उस-कुमारके शरीरके साथ ही आकाशमें उड़ गया ।
मै तो इस व्यापारसे भय-भीत और विस्मित हो गई, और कौतुकसे ऊपर देखती-देखती कपिञ्जलसे पूछने लगी कि यह क्या हुआ ? किन्तु वह तो घबड़ाकर उत्तर दिये बिना ही खड़ा हो गया और कहा—'अरे दुष्ट !
१. अमृतशीकरवर्षेण । २. गोशीर्षक ... । ३. शीतलस्पर्शाभ्याम् । ४. तमुत्क्षिपन् । ५. क्वचित् 'नाद' इति पदं नोपलभ्यते । ६. त्याज्याः । ७. क्वचिद 'वाह्रत' इति पाठो न विद्यते । ८. दुरात्मन् ! अन्तक ! । ९. सवेगम् ।
महाश्वेतोदन्तोपसंहारवर्णना ७६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४६६
तन्तं^१ तमेवानुसरन्नन्तरिक्षमुदगात् । पश्यन्त्या एव च मे सर्व एव ते तारागणमध्यम्^२ अविशन् ।
मम तु तेन द्वितीयेनेव प्रियतममरणेन कपिञ्जलगमनेन द्विगुणीकृतशोकायाः सुतरा- मदीर्यत हृदयम् । किंकर्त्तव्यतामूढा च तरलिका मब्रवम्^३— 'अयि ! जानासि ?^४ कथय किमेतदिति । सा तु तदवलोक्य स्त्रीस्वभावकातरतया तस्मिन् क्षणे शोकाभिभाविना भये- नाभिभूता वेपमानाङ्गयष्टिर्मम मरणशङ्कया च वराकी विषण्णहृदया सकरुणमवादीत्— भर्तृ- दारिके ! न जानामि पापकारिणी, किन्तु महदिदमाश्चर्य्यम्, अमानुषाकृतिरेष पुरुषः, समा- श्वासिता चानेन गच्छता सानुकम्पं पित्रेव भर्तृदारिका । प्रायेण चैवंविधा दिव्याः स्वप्नेऽप्य- विसंवादिन्यो भवन्त्या^५कृतयः किमुत साक्षात्^७ । न चाल्पमपि, विचारयन्ती कारणमस्य मि- थ्याभिधाने पश्यामि, अतो युक्तं विचार्योत्मानमस्मात्^८ प्राणपरित्याग-व्यवसायान्निवर्त्तयितुम्,
करं कटिदेशं बध्नन् बन्धनं कुर्वन् । तमेव शशिमण्डलविनिर्गतपुरुषमेव अनुसरन् अनुगच्छन् अन्तरि- क्षम् आकाशम् । पश्यन्त्या अवलोकयन्त्या एव मे अवलोकयन्तीमेव मामनादृत्येत्यर्थः । इहानादरे षष्ठी । ते पुरुषपुण्डरीककपिञ्जलाः तारागणमध्यं नक्षत्रवृन्दमध्यम् अविशन् प्रवेशं चक्रुः ।
ममेति । तेन कपिञ्जलगमनेन द्वितीयेन अपरेण प्रियतममरणेन वक्ष्यमाणपरतेनेव, सर्वथा नैराश्या- दित्याशयः । सुतरां नितान्तम् । अदीर्यत विदीर्णं बभूव । जानासि अवबुध्यसे इति काकुः, जानासि कि- मित्यर्थः । कथय निवेदय ।
सेति । वराकी दीना, सा तरलिका, तत् तेषां गमनम् । स्त्रीस्वभावकातरतया नारीप्रकृतिमभीरुतया शोकाभिभाविना शोकविरुद्धिना शोकात् प्रबलेनेत्यर्थः, भयेन त्रासेन अभिभूता पराजिता वेपमाना कम्प- माना अङ्गयष्टिः । विषण्णहृदया खेदखिन्नचित्ता ।
भर्त्रेति । समानुषाकृतिः दिव्याकृतिः । सानुकम्पं सदयम् । समाश्वासिता परितोषमुत्पादिता । एवंविधा दिव्याः स्वर्गीया आकृतयो मूर्त्तयः स्वप्नेऽपि स्वप्नावस्थायामपि प्रायेण बाहुल्येन अविसंवादिन्यः अव्यभिचारिण्यो भवन्ति नासत्यं ब्रुवत इत्याशयः ।
ननु यद्यसत्यं ब्रूवीत तदा किमित्यत आह—नचेति । विचारयन्ती विमर्शं कुर्वन्ती सती, अस्य पुरुषस्य मिथ्याभिधाने असत्यभाषणे अल्पं स्तोकमपि कारणं हेतुं न पश्यामि नावलोकयामि । प्राणपरि- त्यागस्य असुपरिसृञ्जनरूपस्य व्यवसाय उद्योगस्तस्मात्, आत्मानं मनः निवर्त्तयितुं युक्तं न्याय्यम् । इदं 'न परित्याज्यास्त्वया प्राणा' इत्यादिकम् अस्य वचनम्, आश्वासस्य स्थानं हेतुरित्यर्थः ।
मेरे मित्रको लेकर तुम कहाँ भागे जा रहे हो?' इस प्रकार कहकर क्रुद्ध हो ऊंचा मुखकर, वेगसे अपने उत्तरीय- वल्कळद्वारा कटिदेशमें बन्धन (कमरमें फेंटा) बांध, उस उड़ते हुए पुरुषका अनुसरण करते-करते आकाशमें उड़ गया, और मेरे देखते-देखते ही वे सभी तारागणोंके मध्यमें प्रवेश कर गये ।
परन्तु द्वितीय प्रियतमके मृत्युके समान उस कपिञ्जलके जानेसे मेरा शोक द्विगुणित बढ़ गया और उससे मेरा हृदय अत्यन्त विदीर्ण हो (फट) गया। उस समय किंकर्त्तव्य-विमूढ़ होकर मैंने तरलिकासे कहा-'अरी, तू नहीं जानती है, —कहो यह क्या हुआ ? परन्तु वह इस घटनाको देखकर, स्त्री-स्वभावसे कातर-उस समय शोकसे भी अधिक हुए भयसे अभिभूत हुई-कंपमान शरीर-यष्टिवाली, मेरे मर जानेकी आशङ्कासे खिन्न हृदय हुई, शोकके साथ बोली-'राजकन्ये ! मैं पापिनी इस घटनाके सम्बन्धमें कुछ भी नहीं जानती, किन्तु यह बहुत ही आश्चर्य हो गया ! उस व्यक्तिकी आकृति अलौकिक थी और उस समय वह जाते-जाते पिताके समान दयाके साथ आपको आश्वासन दिया था। प्रायः इस प्रकारके दिव्य पुरुष स्वप्नमें भी मिथ्या नहीं कहते हैं यदि साक्षात् कहें तो कहना ही क्या है ? मैं विचार कर इसके मिथ्या कहनेमें थोड़ासा भी कारण नहीं देखती हूँ, इसलिए विचार कर आपको भी इस प्राण-परित्यागके उद्यमसे मनको निवृत्त करना ही उचित है, विशेषतः इस अवस्था में उसका
१. ग्चोत्तानन्दम् ।
२. तारागणाधिगमध्यम् ।
३. अब्रुवन् ।
४. न जानासि ।
५. क्वचिद् 'कदय' इति पदं नोपलभ्यते ।
६. अत्र 'भारतयः' इत्यापेकः पाठः क्वचित् समुपनम्यते ।
७. साक्षात्कृताः ।
८. युक्तविचारमात्मानम् ।
५८० कादम्बरी- [ कथामुखम्-
अतिमहत् खल्विदं समाश्वासनस्थानमस्यामवस्थायाम्। अपि च तमनुसरन् गत एव कपिञ्जलः, तस्माद्^२ 'कुतोऽयम्, को वायम्, किमर्थञ्च^३ अनेनायमपगतासुरूत्क्षिप्य नीतः, क्व वा नीतः कस्माच्चासम्भावनीयेनामुना पुनः समागमाशाप्रदानेन भर्तृ दारिका समाश्वासिता' इति सर्व-मुपलभ्य^४ जीवितं वा मरणं वा समाचरिष्यसि। 'अदुर्लभं हि मरणमध्यवसितम्^६, पश्चाद-प्येतद्भविष्यति । न च जीवन् कपिञ्जलो भर्तृ दारिकामदृष्ट्वा स्थास्यति, तेन तत्प्रत्यागमनका-लावधयोऽपि तावद्ध्रियन्ताममी प्राणा' इत्यभिदधाना पादयोर्मेऽन्यैपतत्^७ । अहन्तु सकललो-कदुर्लङ्घ्यतया जीविततृष्णायाः, क्षुद्रतया च^८ स्त्रीस्वभावस्य, तया च तद्वचनोपनीतर्यान^९ दुराशा-मृगतृष्णिकया, कपिञ्जलस्य प्रत्यागमनकाङ्क्षया च, तस्मिन् काले तदेव युक्तं मन्यमाना नो-त्सृष्टवती जीवितम् । आशया हि किमित्र न क्रियते । ताञ्च^१० पापकारिणी कालरात्रिप्रतिमां
स्तोति। तस्माच्च कपिञ्जलाद् इत्येतत्सर्वमुपलभ्येति सम्बन्धः। अयं हरयमानः पुरुषः कुतः कस्मात् स्थानात् समात इति शेषः। अनेन पुरुषेण, अपगतासुः निःसृतप्राणः, अयं पुण्डरीकः, किमर्थं कस्मै प्रयोजनाय च उत्क्षिप्य उत्तोल्य नीतः प्रापितः। असम्भावनीयेन अचिन्तनीयेन, अमुना पुरुषेण । इति एतद् सर्वम् उपलभ्य ज्ञात्वा । समाचरिष्यसि विधास्यसि । हि यतः, अध्यवसितुं कर्तुमभिलषितं मरणं मृत्युः, अदुर्लभं न दुष्प्रापम्, अत एव एतन्मरणं पश्चादपि वृत्तान्तोपलब्ध्यनन्तरमपि भविष्यति, अग्निप्रवेशाद्य-नेकोपायविद्यमानत्वादित्याशयः। सदुर्लभमित्यत्र नञः पार्थक्येनैव पाठो विधेयः तस्यैव प्राधान्यात्, यथाम्रुते समासे गुणीभावाद्द्विधेयाविमर्शः स्पष्ट एवेति कुशलाः ।
अथ यदि कपिञ्जलो नागच्छेत्तदा कुतोऽवबोधो भविष्यतीत्यत आह-न चेति । भर्तृदारिकां राजपत्नीम् अदृष्ट्वा अनिरीक्ष्य, न स्थास्यति, मित्रपरवशः सर्वथैव मित्रसदृशत्वेन तेन मया सह अवश्यसमा-श्वासनीयरत्वादित्याशयः । तेन कारणेन, तस्य कपिञ्जलस्य प्रत्यागमनकालः परावर्त्तनसमय एव अवधि-र्येषां ते । न्यपतत् पपात तरलिकाति शेषः ।
अहनिति । जीविततृष्णायाः प्राणधारणगर्भायाः सकलजनदुर्लङ्घ्यतया समग्रजनदुरतिक्रमयतया, स्त्रीस्वभावस्य योषित्प्रकृतेः क्षुद्रतया तुच्छतया । तस्याः तरलिकाया वचनेन उक्तवाक्येन उपनीता उपस्थापिता तया दुराशा विषयसम्भवाभावेऽपि विहितत्वाद् दुष्टा पुण्डरीकस्य भूयः प्राप्तिदृष्टिरैव मृगतृ-ष्णिका मृगमरीचिका तया । प्रत्यागमनकाङ्क्षया परावर्त्तनशक्त्या । मन्यमाना ज्ञायमाना । उत्सृष्टवती त्यक्तवती । हि यतः, आशया किमित्र न क्रियते विधीयते जनैरिति शेषः, अपि स्वाशया सर्वमेव क्रियते इत्यर्थः ।
इह 'दुराशामृगतृष्णिका' इत्यत्र निरङ्गं केवलरूपकम् । तेन अमूलैवेयं दुराशेति व्यज्यत इत्यल-ङ्कारेण वस्तुध्वनिः । अर्थापत्तिश्च । तथा चोक्तरूपकार्थापत्तिम्यानमर्थान्तरन्यासः सङ्कीर्यते ।
तानिति । किञ्च, उत्सन्ननिद्रा विगतनिद्रा । विचेष्टमाना विशेषेण स्पन्दमाना, रेणुकणैः धूलिकणैः धूसरा ईषत्पाण्डुराः तैः तयोक्तैः, अश्रुजलैः नयनाम्बुभिः आर्द्रयोः क्लिन्नयोः कपोलयोर्गण्डयोः सन्दानितैः
यह वाक्य ही बड़े आश्वासनका स्थान है। और भी देखो-कपिञ्जल तो उस व्यक्तिके पीछे-पीछे गया ही है, उससे सब वृत्तान्त आप जानोगी कि वह व्यक्ति कहांसे आया था, कौन था, किसलिए वह मृतकको उठाकर ले गया, कहां ले गया, और किसकारणसे उसने पुनः सम्मिलनकी असम्भावनीय आशा प्रदान कर आपका आश्वासन किया। इसके अनन्तर प्राण-धारण या प्राण-परित्याग इनमें जो हो सकेगा वह निश्चय करना। क्योंकि मरने के लिए आप उद्यत हुई हैं, पर निश्चय हो जाने पर वह कुछ भी दुर्लभ नहीं है-यह तो बादमें भी होगा। कपिञ्जल जीवित रहकर आपको देखे बिना नहीं रह सकेगा, इसलिये वह लौटे तब तक आप इन प्राणोंको धारण करें।' इस प्रकार कहती-कहती वह मेरे पैरों-पर गिर पड़ी-किन्तु जीवनकी आशा छोड़ना सब लोगोंको ही अलङ्घनीय होनेसे स्वभावतः ही स्त्रियोंकी हृदयक्षुद्रवाते, तरलिकाके द्वारा उपस्थित कराए हुए उस व्यक्तिके वचनसे उत्पन्न हुई दुराशारूपी मृगतृष्णासे और कपिञ्जलके फिरसे आनेकी आकाङ्क्षासे मुझे भो उस समयमें प्राणधारण करना ही युक्तियुक्त प्रतीत हुआ और मैंने प्राण-परित्याग नहीं किया। क्योंकि-आशासे लोग क्या नहीं करते?
१. नाश्वासनस्थानम्... । २. तस्मात् । ३. किमर्थं वा। ४. सर्वमिदमुपलभ्य । ५. न दुर्लभं । ६. अध्यवसितम् । ७. पादयोरपतत् । ८. स्त्रीस्वभावतया । ९. दुराशया । १०. पापकारिणी ।
महाश्वेतोदन्तोपसंहारवर्णनम् ७६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५०१
वर्षसहस्रायमाणां यातनामयीमिव दुःखमयीमिव नरकमयीमिव अग्निमयीमिव उत्सन्ननिद्रो तथैव क्षितितले विचेष्टमाना रेणुकणधूसरैरश्रुजलार्द्रकपोलसन्दानितैर्विमुक्तव्याकुलैः शिरोरुहैरुपारुद्धमुखी निर्दयाक्रन्दजर्जर-स्वर-क्षय-क्षामेण कण्ठेन तस्मिन्नेव सरस्तीरे तरलिकाद्वितीयाक्षपां क्षपितवती ।
प्रत्यूषसि तूत्थाय तस्मिन्नेव सरसि स्नात्वा, कृतनिश्चया, तत्प्रीत्या तमेव कमण्डलुमादाय तान्येव च वल्कलानि तामेवाक्षमालां गृहीत्वा, बुद्ध्वा निःसारतां संसारस्य, ज्ञात्वा च मन्दपुण्यतामात्मनः, निरूप्य चाप्रतीकारदारुणतां व्यसनोपनिपातानाम्, आकल्य दुर्निवारतां शोकस्य, दृष्ट्वा च निष्ठुरतां दैवस्य, चिन्तयित्वा चातिबहुलदुःखतां स्नेहस्य भावयित्वाचानित्यतां सर्वभावानाम्, अवधार्य चाकाण्डभङ्गुरतां सर्वसुखानाम्, अविगणय्य तातमम्बाञ्च, परित्यज्य सह परिजनेन सकलबन्धुवर्गम्, निवर्त्य विषयसुखेभ्यो मनः, संयम्येन्द्रियाणि,
संलग्नैः, विमुक्ताः स्खलितः अत एव व्याकुला विक्षिप्ताः तैः तथोक्तैः शिरोरुहैः केशैः, उपरुद्धमुखी आच्छादितआनना । निर्दयो निष्करुणः अत्युग्रतो य आक्रन्दो रोदनं तेन जर्जरो जीर्णो यः स्वरो ध्वनिः तस्य क्षयेण क्रमिकह्रासेन क्षामः क्षीणः तेन कण्ठेनोपलक्षिता अहम् कालरात्रिम्रतिमां कल्पक्षयकालीनरात्रिसदृशीम्, सर्वाशादूरीकरणादित्याशयः । वर्षाणां सम्वत्सराणां सहस्रं समूहः तद्वदाचरणम्, क्लेशस्य दुःसहत्वादिति भावः । यातनामयीमिव तीव्रवेदना मयीमिव नितान्तक्लेशोत्पादकत्वादिति भावः । दुःखमयीमिव समन्तात् क्लेशानुभवात् । नरकमयीमिव दुर्गतिमयीमिव जुगुप्सितात्यन्तक्लेशजनकत्वादित्याशयः । अग्निमर्यामिव समन्तात्सन्तापोत्पादकत्वात् क्षपां रात्रिम्, क्षपितवती नीतवती ।
इहाद्यार्थोपमा, द्वितीया च द्यक्षवतोपमा । चतुर्षु व्यापयर्थे मयट्प्रत्ययविधानाच्च क्रियोत्प्रेक्षाः, आसां परस्परं नैरपेक्षयेण संसृष्टिः ।
प्रत्यूषसीति । प्रत्यूषसि प्रभाते । तस्मिन्नेव अच्छोदाभिध एव । कृतनिश्चया विहितनिर्णया महेश्वराराधनायामिति शेषः । तत्प्रीत्या पुण्डरीकस्नेहेन कारणेन, तमेव कमण्डलुं तत्करकुण्डिकामेव । तान्येव तद्देहसग्नान्येव वल्कलानि तरुत्वचः । तामेव तदीयामेव । संसारस्य जगतो निःसारताम् अतात्त्विकतां बुद्ध्वा अवगम्य । व्यसनोपनिपातानां विपदुपस्थितीनाम्, अप्रतिकारदारुणतां प्रतिविधानासामर्थ्यभीषणतां निरूप्य निश्चित्य । दुर्निवारतां दुष्प्रतिषेध्यताम् आकल्य विचिन्त्य । अतिबहुलात्येव अत्यधिकान्येव दुःखानि क्लेशाः यत्र तस्य भावस्ताम् । सर्वभावानाम् आत्मातिरिक्तनिखिलवस्तूनाम् अनित्यतां विनश्वरतां भावयित्वा भावनाविषयीकृत्य । अकाण्डे अकाले भङ्गुरतां विनाशित्वम् अवधार्य निश्चित्य । निवर्त्य पराङ्मुखीकृत्य । इन्द्रियाणि लोचनादीनि करणानि संयम्य स्वस्वविषयेभ्यो निरुध्य । अनायानां
तरलिकाके साथ सरोवरके उसी किनारे पर ही कालरात्रिके तुल्य और सहस्रों वर्षोंके समान लम्बी, मानो यातनामयी, दुःखमयी, नरकमयी और अग्निमयी हो ऐसी, उस रात्रिको मैं पापकारिणीने निद्राके बिना ही, उसी, प्रकार पृथ्वी पर लोटते-लोटते (छटपट करते) बिताई । धूलसे धूसर एवं अश्रु-जलसे आर्द्रकपोल पर संलग्न (चिपटे हुए) छूटे-छूटे इधर-उधर बिखरे केशकलापों (बालों) से मेरा मुख आच्छादित हो गया था, बड़े-बड़े चीत्कार (चीखें मार) करके रोनेसे कण्ठका स्वर जीर्ण, शीर्ण और क्षीण हो गया था ।
फिर प्रातःकाल उठकर उसी सरोवरमें स्नान कर, शङ्करकी आराधनाके लिये दृढ़ निश्चय कर, उनके (पुण्डरीकके) प्रति प्रेम होनेसे उसी कमण्डलु, उसी वल्कल और उसी जपमालाको लेकर, संसारकी असारता समझ, अपनी अल्प-पुण्यता जान, उपस्थित [अचिन्तित] विपत्तियोंको प्रतीकार-रहित और भयङ्कर निश्चय समझ कर, शोककी दुर्निवारता विचारकर विधाताकी निष्ठुरता देखकर, स्नेहको आभ्यन्तरिक अधिक परिणाम में ही दुःखोंसे व्याप्त विचार कर, समस्त पदार्थोंकी अनित्यता मानकर, सब सुख ही असमयमें विनष्ट हो जाते हैं ऐसा स्थिर जानकर, पिता और माताका सङ्कोच छोड़कर, परिजनादिकोंके साथ समस्त बन्धुओंका परित्याग कर
१. उत्सन्ननिद्राम् । २. विमुक्तैरव्याकुलैः । ३. बुद्ध्या । ४. ॰॰॰क्षानक्षामेण । ५. क्षपितवती । ६. अस्मिन्न् । ७. मनसः । ८. उपतापानाम् । ९. दुःखबहुलत्वं । १०. परिजनेन मनसा सकल ॰॰ ।
५०२ कादम्बरी- [ कथायाम्-
'गृहीतब्रह्मचर्य्या देवं त्रैलोक्यनाथमनाथशरणम्^२ इमं शरणार्थिनी स्थाणुमाश्रिता^३ ।
अपरेद्युश्च कुतोऽपि समुपलब्धवृत्तान्तस्तातः सहाम्बया सह बन्धुवर्गेणागत्य सुचिरं कृताक्रन्दस्तैस्तैरुपायैः, अभ्यर्थनाभिश्च बह्वीभिः,^४ उपदेशैश्चानेकप्रकारैः, सान्त्वनैश्च नानाविधैः, गृहगमनाय^६ मे महान्तं यत्नमकरोत् । यदा च नेयमस्माद्व्यवसायात् कथञ्चिदपि शक्यते व्यावर्तयितुमिति^७ निश्चयमधिगतवान्, तदा निराशोऽपि दुस्त्यजतया^८ दुहितृस्नेहस्य, पुनः पुनर्मया विसृज्यमानोऽपि, बहून दिवसान् स्थित्वा, सशोक एवान्तर्दह्यमानहृदयो गृहान्^९- यासीत् ।
गते च ताते ततः प्रभृति तस्य जनस्याश्रुमोक्षमात्रेण^१० कृतज्ञतां दर्शयन्ती, तदनुराग-कृश-मिदमपुण्यबहुलमस्तमित-लज्जममङ्गल-भूतमनेक क्लेशायास-सहस्र-निवासं दग्धशरीरकं बहु-विधै^११ नियमशतैः शोषयन्ती,^१२ वन्यैश्च फलं मूलवारिभिर्वर्त्तमाना, जपव्याजेन तद्गुणगणानिव
दीनानां शरणं रक्षकम् इमं पुरोऽवलोक्यमानं स्थाणुं महेशं शरणार्थिनी रक्षार्थिनी । आश्रिता अवलम्बिता ।
अपरेद्युरिति । अपरेद्युः अन्येद्युः, कुतोऽपि कस्मादपि लोकात्, समुपलब्धः प्राप्तः वृत्तान्तो मदीयो-दन्तो येन सः तादृशः । कृताक्रन्दो विहितविलापः तैस्तैरुपायैः करणग्रहणाद्युद्योगैः, अभ्यर्थनाभिः अनुनयैः । उपदेशैः हितवाक्यैः । सान्त्वनैः सान्त्विः इयं महाश्वेता अस्माद् व्यवसायात् व्रताश्रयणरूपव्यवसायात् कथञ्चिदपि केनापि विधिना व्यावर्तयितुं निवर्त्तयितुं न शक्यते न पार्यते इति एवं निश्चयं निर्णयम् अधिगतवान् ज्ञातवान् । निराशोऽपि व्यावर्तने आशारहितोऽपि दुहितृस्नेहस्य आत्मजप्रेम्रणः दुस्त्यजतया दुर्निवारतया । विसृज्यमानोऽपि गृहे गम्यतामित्यभिधीयमानोऽपि । अन्तर्दह्यमानहृदयः अभ्यन्तरप्रज्वलमानचेतः । अयासीत् अगमत् ।
गत इति । ततः प्रभृति तद्दिनादारभ्य । अश्रुमोक्षण-मात्रेण केवलनयनाम्बुत्यागेन, तस्य जनस्य पुण्डरीकस्य सम्बन्धे । दर्शयन्ती प्रकाशयन्ती । तस्य पुण्डरीकस्य अनुरागेण अनुराग्योत्पन्नचिन्तया कृशं सूक्ष्मम्, अपुण्यानि पुण्यविरोधीनि पापानि बहुलानि अधिकानि यत्र तत्, क्लेशातिशयादित्याशयः, अस्तमिता विनाशमुपगता लज्जा त्रपा यस्य तत् विकृतवेशधारण्यादित्यभिप्रायः, अमङ्गलभूतं समस्तानांमशिवस्वरूपं वैधव्यविधानादित्याशयः, अनेकेषां बहूनां क्लेशायासानां कष्टपरिश्रमाणां सहस्रस्य निकरस्य निवासम् आधारम्, दग्धशरीरकं ज्वलितदेहम्, कुत्सायां कः । बहुविधैर्नानाप्रकारैः नियमशतैः उपोषणादिव्रतसमूहैः शोषयन्ती कृशतां प्रापयन्ती । वन्यैः अरण्योत्पन्नैः, फलानि, सस्यानि, मूलानि वृक्षाः, वारीणि सलिलानि तैः, वर्त्तमाना वृत्ति प्राणधारणं विदधाना, जपव्याजेन जापमिषेण
विषय-सुखोंसे मनको निवृत्त कर, एवं इन्द्रियोंका निग्रह कर ब्रह्मचर्यग्रहणपूर्वक शरणार्थिनी होकर, त्रिभुवनके अधीश्वर और अनाथप्रतिपालक इन भगवान् श्रीमहादेवजी का आश्रय (आसरा) लिया ।
दूसरे दिन किसी व्यक्तिसे मेरा समाचार सुनकर मेरे पिता-माता बन्धुवर्गके साथ आकर बहुत काल तक विलाप किये; बाद हस्तधारणादि नानाविध उपायोंसे, अनेक प्रकारके अनुनयसे, अनेक उपदेशोंसे और नानाप्रकारके आश्वासन वाक्यसे मुझे घर जानेके लिए बड़े-बड़े उद्योग किए। उसके बाद जब उनको यह निश्चय समझमें आ गया कि,—इस उद्योगसे इसे किसी प्रकार भी लौटाना सम्भव नहीं है, तब वे निराश हो गये एवं मुझसे बार-बार घर लौट जानेके लिए कहने पर भी, कन्याका स्नेह तजनमें परित्याग कठिन होनेसे, वे कितने ही दिन यहाँ रहकर शोकके साथ ही अन्तर्दह्यमान हृदयसे घर चले गये ।
पिताजीके चले जाने पर उस दिनसे लेकर केवल अश्रुजल (आँसू) गिराकर उस व्यक्तिके प्रति अपनी कृतज्ञता दिखातीं, उसके प्रति प्रेमवश चिन्ता करनेसे दिन दिन क्षीण हुए, इस पाप से परिपूर्ण (भरे), लज्जा-विहीन, सबोंका अमङ्गल-स्वरूप एवं अनेक-सहस्र क्लेश और परिश्रमोंको सहते, इस जले शरीरको, उपवास-प्रभृति नानाविध नियमोंसे शोषण करतीं (सुखाती), वनमें उत्पन्न हुए फल-मूल और जलसे निर्वाह करतीं,
१. निगृह्य । २. ॰नाथं शरणम् । ३. आश्रितवत्यस्मिन् । ४. बहुभिः । ५. परित्सान्त्वनैश्च । ६. गृहगमनाय । ७. यदा तु न कथञ्चिदप्यस्मादध्यवसायाद् व्यावर्तयितुं शक्यत इति । ८. दुस्त्यजतया । ९. गृहान् । १०. जनस्याश्रुमोक्षनमात्रेण किल; देवस्य कृते अश्रुमोक्षमात्रेण । ११. बहुलमपि । १२. क्षपयन्ती । १३. कन्द ।
चन्द्रापीडद्वारा महाश्वेताश्वासनम् ७७] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५०३
गणयन्ती, त्रिसन्ध्यमत्र सरसि स्नानमुपस्पृशन्ती, प्रतिदिनमर्चयन्ती देवं त्र्यम्बकम्, अस्यामेव गुहायां² तरलिकाया सह दीर्घं शाकमभिममनुभवन्ती सुचिरं न्यवसम्³ । साहमेवंविधा पापकारिणी निर्लक्षणा निर्लज्जा क्रूरा च निःस्नेहा च नृशंसा चं⁴ गर्हणीया निष्प्रयोजनोत्पन्ना निष्फलजीविता निर्नाथा⁵ निरवलम्बना निःसुखा च । किं मया दृष्ट्या पृष्ट्या वां⁶ कृतब्राह्मणवधमहापातक्या करोति महाभागः' इत्युक्त्वा पाण्डुना वल्कलोपान्तेन शशिनमिव शरन्मेघशकलेनाच्छाद्य वदनं दुर्निवारबाष्पवेगमपारयन्ती निवारयितुमुन्मुक्तकण्ठमतिचिरमुच्चैः साऽरोदीत्⁸ । चन्द्रापीडस्तु प्रथममेव तस्या रूपेण विनयेन दाक्षिण्येन च मधुरालापतया च निःस-
तस्य पुण्डरीकस्य गुणगणान् सौन्दर्यादिसमूहान् गणयन्तीव गणनां कुर्वन्तीव, त्रिसन्ध्यं त्रिसायम् । उपस्पृशन्ती कुर्वन्ती, धातूनामनेकार्थत्वादेवमर्थो ज्ञेयः । त्र्यम्बकं त्रिनेत्रं महेशम् अर्चयन्ती पूजयन्ती । अनुभवन्ती साक्षादनुभवविषयीकुर्वन्ती, न्यवसं निवासमकरवम् ।
'इह 'जपव्याजेन' इति विशेषेण 'गणयन्तीव' इत्यत्र सापह्रवा क्रियोत्प्रेक्षा ।
साहमिति । पापकारिणी दुष्कृतविधायिनी कठिनयानोपळम्भात् । निर्लक्षणा शुभलक्षणवर्जिता बालसमय एव वैधव्ययोगात् । निर्लज्जा निरपत्रपा झटित्येवागमनात् । क्रूरा कठोरा एवंविधेऽपि जीवनार्यागात् । निःस्नेहा निष्प्रेमा पुण्डरीकानुप्राणत्यागाभावात् नृशंसा घातुका पित्रोरपि क्लेशनिमित्तत्वात् । गर्हणीया निन्दनीया दुर्भाग्यधिक्यात् । निष्प्रयोजनोत्पन्ना निरर्थकं प्रादुर्भूता कस्याप्युत्पत्ति-फलस्य निष्पादनाभावात् । निष्फलजीवित्री निरर्थकप्राणिता सुखभोगासम्भवात् । निर्नाथा निःस्वामिका स्वाम्यभावात् । निरवलम्बना निराधाना स्वाम्यभावे पित्रोरपि निराकरणाच्च । निःसुखा निरानन्दा च अस्य दारुणशोकस्य बहुकालीनत्वादिति चाशयः । इहाशयविशेषैरेव प्रत्येकविशेषणानामभिहितत्वात् परिकरालङ्कारः । तदुक्तं दर्पणे—
'उक्तैर्विशेषणैः साभिप्रायैः परिकरो मतः ।' इति ।
किमिति । महाभागः जन्मप्रभृतिकलङ्कपङ्करहितानुपमकीर्त्तिसंयुतविशेषभाग्यशाली भवान्, कृतं कारणविधया संपादितं ब्राह्मणवध एव महापातकं यया तया, मया महाश्वेततया दृष्टया अवलोकितया पृष्टया पृच्छाविषयीकृतया वा किं करोति करिष्यति, अपि तु किमपि नैवेत्यर्थः । भविष्यदर्थे वर्त्तमानता । पाण्डुना श्वेतेन वल्कलोपान्तेन तरुत्वगञ्चलेन शरन्मेघस्य शरत्कालीनघनस्य शकलेन खण्डेन शशिनं चन्द्रमिव वदनं मुखम् आच्छाद्य आवृत्य, दुर्निवारवाष्पवेगं दुष्प्रतिषेध्यनयनाम्बुप्रवाहं निवारयितुं निषेधयितुम् अपारयन्ती अशक्नुवन्ती । उच्चैः तारस्वरेण प्रारोदीत् आक्रन्दत । उपमा ।
च द्वेति । रूपेण सौन्दर्येण विनयेन प्रणिपातादिना, दाक्षिण्येन मार्यवेन, मधुरो मिष्ट आलापः सम्भाषणं यस्याः तस्य भावस्तया । निःसङ्गतया समस्तसंसर्गरहिततया । प्रशान्तत्वेन शान्तिपया-
जपके व्याज (बहाने) से उसके गुण-समूहोंको मानो गणना करती (गिनती) एवं तीनों सन्ध्या सरोवरमें स्नान करती, प्रतिदिन भगवान् शङ्करको अर्चना करती, तरलिकाके साथ दीर्घकालव्यापी इस शोकका अनुभव करती, इसी गुफामें बहुत दिनसे रहती हूँ ।
'मैं इस प्रकारकी पापिनी, शुभलक्षणरहित, निर्लज्ज, कठिनप्रकृति, स्नेह-रहित, नृशंस, निन्दनीय, प्रयोजन-रहित उत्पन्न हुई, निष्फल जीवन-धारण करती, अनाथ, निराधार और दुःखिनी हूँ । ब्रह्महत्यारूप महापातक करनेवाली, मुझे देखकर अथवा पूछकर आप महाभाग क्या करेंगे' ? (अर्थात् आपको क्या लाभ होगा ?) इस प्रकार कहकर, शरत्कालीन मेघखण्डके द्वारा चन्द्रमण्डल के समान, शुभ्रवर्ण वल्कलके किनारेसे मुख-मण्डल को आच्छादित (ढक) कर, दुर्निवार अश्रुवेग रोकनेमें असमर्थ होनेके कारण, उसने मुक्तकण्ठ होकर ऊँचे स्वर (आर्तनाद) से बहुत देर तक रुदन किया ।
चन्द्रापीडकी आदर-बुद्धि तो पहले ही महाश्वेताके प्रति रूप, विनय, सरलता, मधुर वाणी, समस्त संसर्गका
१. स्नात्वा । २. क्वचिदत्र 'तया' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते । ३. दीर्घशोकं शोकमनुभवन्त्यवसम् । ४. क्वचिद् चकारद्वयं न दृश्यते, क्वचिच्च अतिनृशंसा च कृतघ्ना च इत्यधिकः पाठः । ५. क्वचित् 'निर्नाथा' इत्यपि नावलोक्यते । ६. वा मया । ७. अतिकण्ठन् । ८. प्रारोदीत् ।
| ५०४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
ज्ञतया,^१ चातितपस्वितया च^२ प्रशान्तत्वेन च निरभिमानतया च महानुभावत्वेन च शुचितया चोपरूढगौरवोऽभूत्,^३ तदानीन्तु तेनापरेणं दर्शितसद्भावेन स्ववृत्तान्तकथनेन तया च कृतज्ञतया हृतहृदयः सुतरामा^४रोपितप्रीतिरभवत्। आर्दीकृतहृदयश्च शनैः शनैरेनामभाषत—'भगवति ! क्लेशभीरुरकृतज्ञः सुखासङ्गलुब्धो लोकः स्नेहसदृशं कर्म्मानुष्ठातुमशक्तो निष्फलेनाश्रुपातमात्रेण स्नेहमुपदर्शयन् रोदिति। त्वया तु कर्म्मणैव सर्वमाचरन्त्या किमिव न प्रेमोचितमाचेष्टितम्, येन रोदिषि। तदर्थमाजन्मनः^५ प्रभृति समुपचितपरिचयः प्रेयानप्यसंस्तुत इव^६ परित्यक्तो बान्धवजनः, सन्निहिता अपि तृणावज्ञयावधारिता विषयाः, मुक्तानि^७ आंतशयित-सुनासीरसमृद्धीन्यैश्वर्य्यसुखानि, मृणालिनीवार्तितनीयस्यापि नितरां तनिमानमनुचितैः^८
श्रयणेन, निरभिमानतया निरहङ्कारतया, महानुभावत्वेन महाप्रभावत्वेन, शुचितया पवित्रतया च कारणेन। उपारूढम् उत्पन्नं गौरवं महाश्वेतां प्रति गुरुत्वज्ञानं यस्य स तथोक्तः। दर्शितः प्रकटितः सद्भावः साधुत्वं येन तेन स्ववृत्तान्तकथनेन निजोदन्तनिवेदनेन। कृतज्ञतया उपरतस्यापि स्वामिन उपकाराय व्रतानुष्ठानेनेत्यर्थः। सुतरां नितान्तं यथा स्यात्तथा आरोपिता उपस्थापिता प्रीतिः स्नेहो यत्र सः, अभवत् आसीत्।
आर्दीति । तया प्रीत्या आर्दीकृतहृदयः क्लिन्नीकृतचेतश्च चन्द्रापीडः। एनां महाश्वेताम् अभाषत अवोचत। क्लेशभीरुः दुःखत्रस्त उपरतस्नेहिजनोपकाराय व्रताद्यननुष्ठानादित्याशयः, अत एव च अकृतज्ञः सुखासङ्गलुब्धः सुखभोगमात्रेच्छुको लोको जनः स्नेहसदृशं वात्सल्ययोग्यम्, कर्म आमुष्मिकोपकाराय संयमोपोषणवृत्तोत्सर्गादिकं कृत्यम् अनुष्ठातुम् आचरितुम् अशक्तोऽसमर्थः, क्लेशभीरुत्वादिति कारणादित्याशयः। निष्फलेन निष्प्रयोजनेन अश्रुपातमात्रेण केवलनयनाम्बुनिपातनेन स्नेहं प्रीतिम् उपदर्शयन् बाह्यवृत्त्या प्रकाशयन् लोकेभ्य इति शेषः रोदिति आक्रन्दति। कर्मणैव कर्त्तव्यरूपेणैव, आचरन्त्या व्यवहरन्त्या प्रेमोचितं स्नेहयोग्यं किमिव नाचेष्टितम्, अपि तु सर्वमेव विहितमित्यर्थः। अत एव तदुपकारस्य पर्याप्तत्वाच्च विद्यते रोदनापेक्षेत्याशयः।
तथाविधं कर्मोपपादयितुमाह—तदर्थमिति । तदर्थं पुण्डरीकार्थं नियमानुष्ठानेन पुण्डरीकस्यामुष्मिकोपकारायेत्यर्थः। समुपचितः लालनपालनादिना वर्धितः परिचयः स्नेहो यस्य स तथोक्तः, अत एव प्रेयान् अतिशयेन प्रियोऽपि बान्धवजनः पित्रादिस्वजनवर्गः, असंस्तुतः अपरिचितो जनो लोक इव परित्यक्तः उज्झितः, अन्यथा जनसमागमेन नियमानुष्ठानं व्याहन्येतेत्याशयः। सन्निहिता अपि सामीप्यादनायासेन भोग्या अपीत्यर्थः, विशिनोति बध्नातीति विषयाः स्त्रक्चन्दनवनितादयः, तृणावज्ञया तृणेष्विव अवहेलया, अवधीरिता उज्झिताः। अतिशयिताः तिरस्कृताः सुनासीरस्य सुराधिपस्य समृद्धयः सम्पत्तिनिबन्धनआनन्दा यैस्तानि ऐश्वर्यसुखानि सम्पत्तिभोगानन्दाः, मुक्तानि त्यक्तानि। मृणालिनीव कमलिनीव अवितनीयस्यापि स्वभावत एवात्यन्तकृशापि, तनुः इदं शरीरम्, अनुचितैः नृपपुत्रीत्वेन स्वस्यानुपयुक्तैः संक्लेशैः तपोदुःखैः, नितरां नितान्तम्, तनोर्भावः तनिमा पृथ्वादिभ्वादिमनिच् तं तादृशं
परित्याग, अतितपस्विता, शान्ति-पथावलम्बन, निरहङ्कारिता, महानुभावता और पवित्रतासे अधिक उत्पन्न हो गई थी। किन्तु उस समय तो साधुता प्रकाश कर अपना सब समाचार कहनेसे एवं कृतज्ञतासे उस (चन्द्रापीड) का हृदय मोहित (आकृष्ट) हो गया और अधिक प्रीति आविर्भूत हुई। हृदय आर्द्र हो जानेसे वह उस (महाश्वेता) से धीरे-धीरे कहने लगा—'भगवति ! क्लेशसे त्रस्त होनेवाले, अकृतज्ञ एवं केवल सुखाभिलाषी व्यक्ति सच्चे स्नेहके उपयुक्त कार्य नहीं कर सकते; केवल निरर्थक अश्रुपात करके ही लोक-समाजमें अपना स्नेह दिखानेके लिए रोया करते हैं। किन्तु आपने तो कार्य द्वारा ही सब कुछ करके क्या स्नेहके उपयुक्त नहीं किया, जिससे रुदन करती हो। जन्मसे ही जिनके प्रति आपको स्नेह-वृद्धि होती गई ऐसे अत्यन्त प्रिय बान्धव-जनोंको आप उनके लिए ही अपरिचितके समान छोड़ दी हैं। अनायाससुलभ होने पर भी भोग्य-विषयोंको तृणके समान अवहेलना कर त्याग दी हैं। इन्द्रकी समृद्धि-सुखसे भी उत्कृष्ट समृद्धि सुखको त्याग दी हैं। मृणालके समान स्वभावतः कृश
१. तपस्वितया। २. आसीत्। ३. तेनानेनापरेण। ४. सुतिरामतिदूरम्। ५. आजन्मतः। ६. प्रेयान-संस्तुत इव। ७. विमुक्तानि। ८. उचितैः।
चन्द्रापीडद्वारा महाश्वेताश्वासनम् ७७] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५०५
संक्लेशैरुपनीता तनुः, गृहीतं ब्रह्मचर्यम्, आयोजितस्तपसि महत्यात्मा, वनिताजनदुष्कर- मप्यङ्गीकृतम्¹ अरण्यावस्थानम्। अपि च, अनायासेनैवात्मा दुःखाभिभूतेः² परित्यज्यते, महीयसा तु यत्नेन गरीयसि क्लेशे निक्षिप्यते केवलम्। यदेतदनुमरणं नाम तदति³निष्फलम्, अविद्वज्जनाचरित एष मार्गः, मोहविलसितमेतत्, अज्ञातपद्धतिरियम्, रभसाचरितमिदम्, ⁴क्षुद्रदृष्टिरेषा, अतिप्रमादोऽयम्, ⁵मौर्य्यस्खलितमिदम्, यदुपरते पितरि भ्रातरि सुहृदि भर्त्तरि वा प्राणाः परित्यज्यन्ते, स्वयञ्चेन्न जहति न परित्याज्याः। अत्र⁶ हि विचार्य्यमाणे स्वार्थे एव प्राणपरित्यागोऽयम्, ⁷असह्यशोकवेदनाप्रतीकारत्वादात्मनः। उपरतस्य तु न कमपि
कृशत्वम्, उपनीता प्रापिता। गृहीतब्रह्मचर्यं स्वीकृतब्रह्मव्रतम्, महति तपसि आत्मा वपुश्चेतश्च, आयो- जितः स्थापितः। 'मृगालानीव' इत्यत्रोपमालङ्कारः। तथा तदुपकारकरणनिरूपणकर्म प्रति अधिकतर- हेतोरुत्तरोत्तरनामसमुच्चयाच्छारः अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
अपि चेति। दुःखाभिभूतैः क्लेशपराजितैः लोकैः, अनायासेनैव परिश्रममन्तरेणैव आत्मा जीवनं परित्यज्यते उज्झितुं शक्यते, तद्वन्धनाद्यपरिश्रमसाध्यविविधोपायविद्यमानत्वादित्याशयः, तु किन्तु केवलं परं महीयसा गरिष्ठेन यत्नेन प्रयामेन । गरीयसि क्लेशे तपस्याऽनुष्ठानादौ निक्षिप्यते आत्मा आयो- ज्यते, अत एव प्राज्ञस्यागात्तपोऽनुष्ठानं सर्वथा श्रेष्ठ इति तदेव त्वया विदधत्या पुण्डरीकस्य महानुपकार एव विधीयते इत्याशयः।
ननु 'मृतौ म्रियेत या पत्युः सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता' इत्यादिपरःशतवचनेनानुमरणमेव विधीयते, तथा च तदविधाय किं नामोपकृतमित्यत आह- यदेतदिति। यदेतत् अनुमरणम् अन्वारोहणं नाम कामिनारीभिर्विधीयत इति शेषः, तत् अतिनिष्फलं निरर्थकम्। एषः अन्वारोहणलक्षणो मार्गः पन्थाः अविद्वज्जनाचरितः अपण्डितलोकानुष्ठितः। एनत् अनुमरणं मोहविलसितम् अज्ञानविजृम्भितम्। अज्ञान- पद्धतिः अज्ञानमार्गः। रभसाचरितं हठकारित्वम् अविमर्शकारित्वमिति तात्पर्यम्। एषा अनुमरणविषया प्रवृत्तिः क्षुद्रदृष्टिः तुच्छबुद्धीनां ज्ञानम्। अतिप्रमादः नितान्तानवधानता। मौर्येण मूर्खतया स्खलितं विधेयत्रुटिः। पितरि ताते, भ्रातरि सहोदरे, सुहृदि मित्रे, भर्त्तरि प्राणनाथे वा उपरते मृते सति, प्राणा असवः परित्यज्यन्ते परित्यच्यन्ते, कर्मणि प्रयोगोऽयं न तु कर्मकर्त्तरि 'अनायासेन परित्यज्यते' इत्या- दिना दुःखिजनकर्तृकत्यागस्यैवोक्तप्रान्तत्वेन प्राणानां स्वयं कर्तृत्वात्। प्राणाः स्वयम् आत्मनैव चेद्यदि न जहति मुञ्चन्ति तदा ते न परित्याज्या हठान्न निष्कासनीया इत्यर्थः। भग्नप्रक्रमत्वदोषनिराकरणाय 'जहति' इत्यस्य स्थाने 'परित्यजन्ति' इति पाठो विधेयः। एवञ्च 'मृते भर्त्तरि ब्रह्मचर्यमेव मुख्यपक्षः शास्त्रव्यवस्थयावधार्यते, तदशक्तावेव तु तदनुमरणं विधेयमिति सिद्धान्तः पन्थाः।
अत्रेति। हि तथाहि। अत्र अनुमरणे विचार्यमाणे विमर्शविषयीक्रियमाणे सति, अयं प्राणपरित्यागः स्वार्थ एव स्वनििमित्त एव निर्णीयत इति शेषः। कथमियत आह- असह्येति। आत्मनः स्वस्य असह्य- शोकवेदनाया सोढुमशक्यशुगुत्थथायाः प्रतिक्रियत अनेनेति प्रतीकारः तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् निवृ- त्युपायहेतुत्वात्, अविद्यमानेषु प्राणेषु तद्व्यथानुभवासम्भवादित्याशयः। तु किन्तु, उपरतस्य मृतस्य
होने पर भी इस शरीरको, अपने अयोग्य तपस्याके क्लेशते और भी कृश कर (सुखा) डाला है। ब्रह्मचर्यका अवलम्बन किया है, बड़ी भारी तपस्यामें आत्माको नियुक्त किया है और अन्य स्त्रियोंको दुष्कर होने पर भी आपने वनवास स्वीकार किया है। और भी यह देखिए कि संसारमें दुःखसे अभिभूत व्यक्ति जीवनका त्याग तो अनायास ही कर सकते हैं, किन्तु गुरुतर (बड़े बड़े) उद्योग करनेसे उसका त्याग न कर वे केवल उसको भारी क्लेशमें ही नियुक्त करते (टालते) हैं। मरे हुए पतिके पीछे प्राण-परित्याग करना अत्यन्त निष्फल है, यह अज्ञानियोंते अवलम्बित मार्ग है, भ्रमका व्यवहार है, अज्ञानकी रीति है, अविवेकता (बिना विचारे काम) है, असारबुद्धिकी विवेचना है, अत्यन्त अनवधानता है, एवं मूर्खताजनित कर्त्तव्यकी त्रुटि है कि पिता, भ्राता, मित्र अथवा पतिके मरनेके पीछे अपना भी प्राण-परित्याग करे; प्राण यदि अपने आप ही न जांय तो उनका परित्याग करना उचित नहीं। इस विषयमें विचार कर देखनेते प्रतीत होता है कि प्राण-परित्याग करना केवल स्वार्थ है, क्योंकि यह अपनी असह्य-शोक-वेदना का प्रतीकार (मिटानेका उपाय) है, इससे मरे हुए व्यक्तिका कोई भी उपकार नहीं
१. दुष्करमतिशयमङ्गीकृतम् दुष्करमपि कृतम्। २. दुःखाभिहतः परित्यज्यते लघीयसा, दुःखाभिहतेः परित्यज्यन्ते महीयसा न तु। ३. अति निष्फलम्। ४. कुदृष्टिः*! ५. प्रेम। ६. ते। ७. असह्यवेदना। ३२ का०