कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडद्वारा महाश्वेताश्वासनम् ७७] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५०३

गणयन्ती, त्रिसन्ध्यमत्र सरसि स्नानमुपस्पृशन्ती, प्रतिदिनमर्चयन्ती देवं त्र्यम्बकम्, अस्यामेव गुहायां² तरलिकाया सह दीर्घं शाकमभिममनुभवन्ती सुचिरं न्यवसम्³ । साहमेवंविधा पापकारिणी निर्लक्षणा निर्लज्जा क्रूरा च निःस्नेहा च नृशंसा चं⁴ गर्हणीया निष्प्रयोजनोत्पन्ना निष्फलजीविता निर्नाथा⁵ निरवलम्बना निःसुखा च । किं मया दृष्ट्या पृष्ट्या वां⁶ कृतब्राह्मणवधमहापातक्या करोति महाभागः' इत्युक्त्वा पाण्डुना वल्कलोपान्तेन शशिनमिव शरन्मेघशकलेनाच्छाद्य वदनं दुर्निवारबाष्पवेगमपारयन्ती निवारयितुमुन्मुक्तकण्ठमतिचिरमुच्चैः साऽरोदीत्⁸ । चन्द्रापीडस्तु प्रथममेव तस्या रूपेण विनयेन दाक्षिण्येन च मधुरालापतया च निःस-

तस्य पुण्डरीकस्य गुणगणान् सौन्दर्यादिसमूहान् गणयन्तीव गणनां कुर्वन्तीव, त्रिसन्ध्यं त्रिसायम् । उपस्पृशन्ती कुर्वन्ती, धातूनामनेकार्थत्वादेवमर्थो ज्ञेयः । त्र्यम्बकं त्रिनेत्रं महेशम् अर्चयन्ती पूजयन्ती । अनुभवन्ती साक्षादनुभवविषयीकुर्वन्ती, न्यवसं निवासमकरवम् ।

'इह 'जपव्याजेन' इति विशेषेण 'गणयन्तीव' इत्यत्र सापह्रवा क्रियोत्प्रेक्षा ।

साहमिति । पापकारिणी दुष्कृतविधायिनी कठिनयानोपळम्भात् । निर्लक्षणा शुभलक्षणवर्जिता बालसमय एव वैधव्ययोगात् । निर्लज्जा निरपत्रपा झटित्येवागमनात् । क्रूरा कठोरा एवंविधेऽपि जीवनार्यागात् । निःस्नेहा निष्प्रेमा पुण्डरीकानुप्राणत्यागाभावात् नृशंसा घातुका पित्रोरपि क्लेशनिमित्तत्वात् । गर्हणीया निन्दनीया दुर्भाग्यधिक्यात् । निष्प्रयोजनोत्पन्ना निरर्थकं प्रादुर्भूता कस्याप्युत्पत्ति-फलस्य निष्पादनाभावात् । निष्फलजीवित्री निरर्थकप्राणिता सुखभोगासम्भवात् । निर्नाथा निःस्वामिका स्वाम्यभावात् । निरवलम्बना निराधाना स्वाम्यभावे पित्रोरपि निराकरणाच्च । निःसुखा निरानन्दा च अस्य दारुणशोकस्य बहुकालीनत्वादिति चाशयः । इहाशयविशेषैरेव प्रत्येकविशेषणानामभिहितत्वात् परिकरालङ्कारः । तदुक्तं दर्पणे—

'उक्तैर्विशेषणैः साभिप्रायैः परिकरो मतः ।' इति ।

किमिति । महाभागः जन्मप्रभृतिकलङ्कपङ्करहितानुपमकीर्त्तिसंयुतविशेषभाग्यशाली भवान्, कृतं कारणविधया संपादितं ब्राह्मणवध एव महापातकं यया तया, मया महाश्वेततया दृष्टया अवलोकितया पृष्टया पृच्छाविषयीकृतया वा किं करोति करिष्यति, अपि तु किमपि नैवेत्यर्थः । भविष्यदर्थे वर्त्तमानता । पाण्डुना श्वेतेन वल्कलोपान्तेन तरुत्वगञ्चलेन शरन्मेघस्य शरत्कालीनघनस्य शकलेन खण्डेन शशिनं चन्द्रमिव वदनं मुखम् आच्छाद्य आवृत्य, दुर्निवारवाष्पवेगं दुष्प्रतिषेध्यनयनाम्बुप्रवाहं निवारयितुं निषेधयितुम् अपारयन्ती अशक्नुवन्ती । उच्चैः तारस्वरेण प्रारोदीत् आक्रन्दत । उपमा ।

च द्वेति । रूपेण सौन्दर्येण विनयेन प्रणिपातादिना, दाक्षिण्येन मार्यवेन, मधुरो मिष्ट आलापः सम्भाषणं यस्याः तस्य भावस्तया । निःसङ्गतया समस्तसंसर्गरहिततया । प्रशान्तत्वेन शान्तिपया-

जपके व्याज (बहाने) से उसके गुण-समूहोंको मानो गणना करती (गिनती) एवं तीनों सन्ध्या सरोवरमें स्नान करती, प्रतिदिन भगवान् शङ्करको अर्चना करती, तरलिकाके साथ दीर्घकालव्यापी इस शोकका अनुभव करती, इसी गुफामें बहुत दिनसे रहती हूँ ।

'मैं इस प्रकारकी पापिनी, शुभलक्षणरहित, निर्लज्ज, कठिनप्रकृति, स्नेह-रहित, नृशंस, निन्दनीय, प्रयोजन-रहित उत्पन्न हुई, निष्फल जीवन-धारण करती, अनाथ, निराधार और दुःखिनी हूँ । ब्रह्महत्यारूप महापातक करनेवाली, मुझे देखकर अथवा पूछकर आप महाभाग क्या करेंगे' ? (अर्थात् आपको क्या लाभ होगा ?) इस प्रकार कहकर, शरत्कालीन मेघखण्डके द्वारा चन्द्रमण्डल के समान, शुभ्रवर्ण वल्कलके किनारेसे मुख-मण्डल को आच्छादित (ढक) कर, दुर्निवार अश्रुवेग रोकनेमें असमर्थ होनेके कारण, उसने मुक्तकण्ठ होकर ऊँचे स्वर (आर्तनाद) से बहुत देर तक रुदन किया ।

चन्द्रापीडकी आदर-बुद्धि तो पहले ही महाश्वेताके प्रति रूप, विनय, सरलता, मधुर वाणी, समस्त संसर्गका

---

१. स्नात्वा । २. क्वचिदत्र 'तया' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते । ३. दीर्घशोकं शोकमनुभवन्त्यवसम् । ४. क्वचिद् चकारद्वयं न दृश्यते, क्वचिच्च अतिनृशंसा च कृतघ्ना च इत्यधिकः पाठः । ५. क्वचित् 'निर्नाथा' इत्यपि नावलोक्यते । ६. वा मया । ७. अतिकण्ठन् । ८. प्रारोदीत् ।