कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

५८० कादम्बरी- [ कथामुखम्-

अतिमहत् खल्विदं समाश्वासनस्थानमस्यामवस्थायाम्। अपि च तमनुसरन् गत एव कपिञ्जलः, तस्माद्^२ 'कुतोऽयम्, को वायम्, किमर्थञ्च^३ अनेनायमपगतासुरूत्क्षिप्य नीतः, क्व वा नीतः कस्माच्चासम्भावनीयेनामुना पुनः समागमाशाप्रदानेन भर्तृ दारिका समाश्वासिता' इति सर्व-मुपलभ्य^४ जीवितं वा मरणं वा समाचरिष्यसि। 'अदुर्लभं हि मरणमध्यवसितम्^६, पश्चाद-प्येतद्भविष्यति । न च जीवन् कपिञ्जलो भर्तृ दारिकामदृष्ट्वा स्थास्यति, तेन तत्प्रत्यागमनका-लावधयोऽपि तावद्ध्रियन्ताममी प्राणा' इत्यभिदधाना पादयोर्मेऽन्यैपतत्^७ । अहन्तु सकललो-कदुर्लङ्घ्यतया जीविततृष्णायाः, क्षुद्रतया च^८ स्त्रीस्वभावस्य, तया च तद्वचनोपनीतर्यान^९ दुराशा-मृगतृष्णिकया, कपिञ्जलस्य प्रत्यागमनकाङ्क्षया च, तस्मिन् काले तदेव युक्तं मन्यमाना नो-त्सृष्टवती जीवितम् । आशया हि किमित्र न क्रियते । ताञ्च^१० पापकारिणी कालरात्रिप्रतिमां

स्तोति। तस्माच्च कपिञ्जलाद् इत्येतत्सर्वमुपलभ्येति सम्बन्धः। अयं हरयमानः पुरुषः कुतः कस्मात् स्थानात् समात इति शेषः। अनेन पुरुषेण, अपगतासुः निःसृतप्राणः, अयं पुण्डरीकः, किमर्थं कस्मै प्रयोजनाय च उत्क्षिप्य उत्तोल्य नीतः प्रापितः। असम्भावनीयेन अचिन्तनीयेन, अमुना पुरुषेण । इति एतद् सर्वम् उपलभ्य ज्ञात्वा । समाचरिष्यसि विधास्यसि । हि यतः, अध्यवसितुं कर्तुमभिलषितं मरणं मृत्युः, अदुर्लभं न दुष्प्रापम्, अत एव एतन्मरणं पश्चादपि वृत्तान्तोपलब्ध्यनन्तरमपि भविष्यति, अग्निप्रवेशाद्य-नेकोपायविद्यमानत्वादित्याशयः। सदुर्लभमित्यत्र नञः पार्थक्येनैव पाठो विधेयः तस्यैव प्राधान्यात्, यथाम्रुते समासे गुणीभावाद्द्विधेयाविमर्शः स्पष्ट एवेति कुशलाः ।

अथ यदि कपिञ्जलो नागच्छेत्तदा कुतोऽवबोधो भविष्यतीत्यत आह-न चेति । भर्तृदारिकां राजपत्नीम् अदृष्ट्वा अनिरीक्ष्य, न स्थास्यति, मित्रपरवशः सर्वथैव मित्रसदृशत्वेन तेन मया सह अवश्यसमा-श्वासनीयरत्वादित्याशयः । तेन कारणेन, तस्य कपिञ्जलस्य प्रत्यागमनकालः परावर्त्तनसमय एव अवधि-र्येषां ते । न्यपतत् पपात तरलिकाति शेषः ।

अहनिति । जीविततृष्णायाः प्राणधारणगर्भायाः सकलजनदुर्लङ्घ्यतया समग्रजनदुरतिक्रमयतया, स्त्रीस्वभावस्य योषित्प्रकृतेः क्षुद्रतया तुच्छतया । तस्याः तरलिकाया वचनेन उक्तवाक्येन उपनीता उपस्थापिता तया दुराशा विषयसम्भवाभावेऽपि विहितत्वाद् दुष्टा पुण्डरीकस्य भूयः प्राप्तिदृष्टिरैव मृगतृ-ष्णिका मृगमरीचिका तया । प्रत्यागमनकाङ्क्षया परावर्त्तनशक्त्या । मन्यमाना ज्ञायमाना । उत्सृष्टवती त्यक्तवती । हि यतः, आशया किमित्र न क्रियते विधीयते जनैरिति शेषः, अपि स्वाशया सर्वमेव क्रियते इत्यर्थः ।

इह 'दुराशामृगतृष्णिका' इत्यत्र निरङ्गं केवलरूपकम् । तेन अमूलैवेयं दुराशेति व्यज्यत इत्यल-ङ्कारेण वस्तुध्वनिः । अर्थापत्तिश्च । तथा चोक्तरूपकार्थापत्तिम्यानमर्थान्तरन्यासः सङ्कीर्यते ।

तानिति । किञ्च, उत्सन्ननिद्रा विगतनिद्रा । विचेष्टमाना विशेषेण स्पन्दमाना, रेणुकणैः धूलिकणैः धूसरा ईषत्पाण्डुराः तैः तयोक्तैः, अश्रुजलैः नयनाम्बुभिः आर्द्रयोः क्लिन्नयोः कपोलयोर्गण्डयोः सन्दानितैः

---

यह वाक्य ही बड़े आश्वासनका स्थान है। और भी देखो-कपिञ्जल तो उस व्यक्तिके पीछे-पीछे गया ही है, उससे सब वृत्तान्त आप जानोगी कि वह व्यक्ति कहांसे आया था, कौन था, किसलिए वह मृतकको उठाकर ले गया, कहां ले गया, और किसकारणसे उसने पुनः सम्मिलनकी असम्भावनीय आशा प्रदान कर आपका आश्वासन किया। इसके अनन्तर प्राण-धारण या प्राण-परित्याग इनमें जो हो सकेगा वह निश्चय करना। क्योंकि मरने के लिए आप उद्यत हुई हैं, पर निश्चय हो जाने पर वह कुछ भी दुर्लभ नहीं है-यह तो बादमें भी होगा। कपिञ्जल जीवित रहकर आपको देखे बिना नहीं रह सकेगा, इसलिये वह लौटे तब तक आप इन प्राणोंको धारण करें।' इस प्रकार कहती-कहती वह मेरे पैरों-पर गिर पड़ी-किन्तु जीवनकी आशा छोड़ना सब लोगोंको ही अलङ्घनीय होनेसे स्वभावतः ही स्त्रियोंकी हृदयक्षुद्रवाते, तरलिकाके द्वारा उपस्थित कराए हुए उस व्यक्तिके वचनसे उत्पन्न हुई दुराशारूपी मृगतृष्णासे और कपिञ्जलके फिरसे आनेकी आकाङ्क्षासे मुझे भो उस समयमें प्राणधारण करना ही युक्तियुक्त प्रतीत हुआ और मैंने प्राण-परित्याग नहीं किया। क्योंकि-आशासे लोग क्या नहीं करते?

---

१. नाश्वासनस्थानम्... । २. तस्मात् । ३. किमर्थं वा। ४. सर्वमिदमुपलभ्य । ५. न दुर्लभं । ६. अध्यवसितम् । ७. पादयोरपतत् । ८. स्त्रीस्वभावतया । ९. दुराशया । १०. पापकारिणी ।