कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

महाश्वेतोदन्तोपसंहारवर्णनम् ७६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५०१

वर्षसहस्रायमाणां यातनामयीमिव दुःखमयीमिव नरकमयीमिव अग्निमयीमिव उत्सन्ननिद्रो तथैव क्षितितले विचेष्टमाना रेणुकणधूसरैरश्रुजलार्द्रकपोलसन्दानितैर्विमुक्तव्याकुलैः शिरोरुहैरुपारुद्धमुखी निर्दयाक्रन्दजर्जर-स्वर-क्षय-क्षामेण कण्ठेन तस्मिन्नेव सरस्तीरे तरलिकाद्वितीयाक्षपां क्षपितवती ।

प्रत्यूषसि तूत्थाय तस्मिन्नेव सरसि स्नात्वा, कृतनिश्चया, तत्प्रीत्या तमेव कमण्डलुमादाय तान्येव च वल्कलानि तामेवाक्षमालां गृहीत्वा, बुद्ध्वा निःसारतां संसारस्य, ज्ञात्वा च मन्दपुण्यतामात्मनः, निरूप्य चाप्रतीकारदारुणतां व्यसनोपनिपातानाम्, आकल्य दुर्निवारतां शोकस्य, दृष्ट्वा च निष्ठुरतां दैवस्य, चिन्तयित्वा चातिबहुलदुःखतां स्नेहस्य भावयित्वाचानित्यतां सर्वभावानाम्, अवधार्य चाकाण्डभङ्गुरतां सर्वसुखानाम्, अविगणय्य तातमम्बाञ्च, परित्यज्य सह परिजनेन सकलबन्धुवर्गम्, निवर्त्य विषयसुखेभ्यो मनः, संयम्येन्द्रियाणि,

संलग्नैः, विमुक्ताः स्खलितः अत एव व्याकुला विक्षिप्ताः तैः तथोक्तैः शिरोरुहैः केशैः, उपरुद्धमुखी आच्छादितआनना । निर्दयो निष्करुणः अत्युग्रतो य आक्रन्दो रोदनं तेन जर्जरो जीर्णो यः स्वरो ध्वनिः तस्य क्षयेण क्रमिकह्रासेन क्षामः क्षीणः तेन कण्ठेनोपलक्षिता अहम् कालरात्रिम्रतिमां कल्पक्षयकालीनरात्रिसदृशीम्, सर्वाशादूरीकरणादित्याशयः । वर्षाणां सम्वत्सराणां सहस्रं समूहः तद्वदाचरणम्, क्लेशस्य दुःसहत्वादिति भावः । यातनामयीमिव तीव्रवेदना मयीमिव नितान्तक्लेशोत्पादकत्वादिति भावः । दुःखमयीमिव समन्तात् क्लेशानुभवात् । नरकमयीमिव दुर्गतिमयीमिव जुगुप्सितात्यन्तक्लेशजनकत्वादित्याशयः । अग्निमर्यामिव समन्तात्सन्तापोत्पादकत्वात् क्षपां रात्रिम्, क्षपितवती नीतवती ।

इहाद्यार्थोपमा, द्वितीया च द्यक्षवतोपमा । चतुर्षु व्यापयर्थे मयट्प्रत्ययविधानाच्च क्रियोत्प्रेक्षाः, आसां परस्परं नैरपेक्षयेण संसृष्टिः ।

प्रत्यूषसीति । प्रत्यूषसि प्रभाते । तस्मिन्नेव अच्छोदाभिध एव । कृतनिश्चया विहितनिर्णया महेश्वराराधनायामिति शेषः । तत्प्रीत्या पुण्डरीकस्नेहेन कारणेन, तमेव कमण्डलुं तत्करकुण्डिकामेव । तान्येव तद्देहसग्नान्येव वल्कलानि तरुत्वचः । तामेव तदीयामेव । संसारस्य जगतो निःसारताम् अतात्त्विकतां बुद्ध्वा अवगम्य । व्यसनोपनिपातानां विपदुपस्थितीनाम्, अप्रतिकारदारुणतां प्रतिविधानासामर्थ्यभीषणतां निरूप्य निश्चित्य । दुर्निवारतां दुष्प्रतिषेध्यताम् आकल्य विचिन्त्य । अतिबहुलात्येव अत्यधिकान्येव दुःखानि क्लेशाः यत्र तस्य भावस्ताम् । सर्वभावानाम् आत्मातिरिक्तनिखिलवस्तूनाम् अनित्यतां विनश्वरतां भावयित्वा भावनाविषयीकृत्य । अकाण्डे अकाले भङ्गुरतां विनाशित्वम् अवधार्य निश्चित्य । निवर्त्य पराङ्मुखीकृत्य । इन्द्रियाणि लोचनादीनि करणानि संयम्य स्वस्वविषयेभ्यो निरुध्य । अनायानां

तरलिकाके साथ सरोवरके उसी किनारे पर ही कालरात्रिके तुल्य और सहस्रों वर्षोंके समान लम्बी, मानो यातनामयी, दुःखमयी, नरकमयी और अग्निमयी हो ऐसी, उस रात्रिको मैं पापकारिणीने निद्राके बिना ही, उसी, प्रकार पृथ्वी पर लोटते-लोटते (छटपट करते) बिताई । धूलसे धूसर एवं अश्रु-जलसे आर्द्रकपोल पर संलग्न (चिपटे हुए) छूटे-छूटे इधर-उधर बिखरे केशकलापों (बालों) से मेरा मुख आच्छादित हो गया था, बड़े-बड़े चीत्कार (चीखें मार) करके रोनेसे कण्ठका स्वर जीर्ण, शीर्ण और क्षीण हो गया था ।

फिर प्रातःकाल उठकर उसी सरोवरमें स्नान कर, शङ्करकी आराधनाके लिये दृढ़ निश्चय कर, उनके (पुण्डरीकके) प्रति प्रेम होनेसे उसी कमण्डलु, उसी वल्कल और उसी जपमालाको लेकर, संसारकी असारता समझ, अपनी अल्प-पुण्यता जान, उपस्थित [अचिन्तित] विपत्तियोंको प्रतीकार-रहित और भयङ्कर निश्चय समझ कर, शोककी दुर्निवारता विचारकर विधाताकी निष्ठुरता देखकर, स्नेहको आभ्यन्तरिक अधिक परिणाम में ही दुःखोंसे व्याप्त विचार कर, समस्त पदार्थोंकी अनित्यता मानकर, सब सुख ही असमयमें विनष्ट हो जाते हैं ऐसा स्थिर जानकर, पिता और माताका सङ्कोच छोड़कर, परिजनादिकोंके साथ समस्त बन्धुओंका परित्याग कर

१. उत्सन्ननिद्राम् । २. विमुक्तैरव्याकुलैः । ३. बुद्ध्या । ४. ॰॰॰क्षानक्षामेण । ५. क्षपितवती । ६. अस्मिन्न् । ७. मनसः । ८. उपतापानाम् । ९. दुःखबहुलत्वं । १०. परिजनेन मनसा सकल ॰॰ ।