भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 544, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 544

चन्द्रापीडद्वारा महाश्वेताश्वासनम् ७७] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५०५

संक्लेशैरुपनीता तनुः, गृहीतं ब्रह्मचर्यम्, आयोजितस्तपसि महत्यात्मा, वनिताजनदुष्कर- मप्यङ्गीकृतम्¹ अरण्यावस्थानम्। अपि च, अनायासेनैवात्मा दुःखाभिभूतेः² परित्यज्यते, महीयसा तु यत्नेन गरीयसि क्लेशे निक्षिप्यते केवलम्। यदेतदनुमरणं नाम तदति³निष्फलम्, अविद्वज्जनाचरित एष मार्गः, मोहविलसितमेतत्, अज्ञातपद्धतिरियम्, रभसाचरितमिदम्, ⁴क्षुद्रदृष्टिरेषा, अतिप्रमादोऽयम्, ⁵मौर्य्यस्खलितमिदम्, यदुपरते पितरि भ्रातरि सुहृदि भर्त्तरि वा प्राणाः परित्यज्यन्ते, स्वयञ्चेन्न जहति न परित्याज्याः। अत्र⁶ हि विचार्य्यमाणे स्वार्थे एव प्राणपरित्यागोऽयम्, ⁷असह्यशोकवेदनाप्रतीकारत्वादात्मनः। उपरतस्य तु न कमपि

कृशत्वम्, उपनीता प्रापिता। गृहीतब्रह्मचर्यं स्वीकृतब्रह्मव्रतम्, महति तपसि आत्मा वपुश्चेतश्च, आयो- जितः स्थापितः। 'मृगालानीव' इत्यत्रोपमालङ्कारः। तथा तदुपकारकरणनिरूपणकर्म प्रति अधिकतर- हेतोरुत्तरोत्तरनामसमुच्चयाच्छारः अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावसङ्करः।

अपि चेति। दुःखाभिभूतैः क्लेशपराजितैः लोकैः, अनायासेनैव परिश्रममन्तरेणैव आत्मा जीवनं परित्यज्यते उज्झितुं शक्यते, तद्वन्धनाद्यपरिश्रमसाध्यविविधोपायविद्यमानत्वादित्याशयः, तु किन्तु केवलं परं महीयसा गरिष्ठेन यत्नेन प्रयामेन । गरीयसि क्लेशे तपस्याऽनुष्ठानादौ निक्षिप्यते आत्मा आयो- ज्यते, अत एव प्राज्ञस्यागात्तपोऽनुष्ठानं सर्वथा श्रेष्ठ इति तदेव त्वया विदधत्या पुण्डरीकस्य महानुपकार एव विधीयते इत्याशयः।

ननु 'मृतौ म्रियेत या पत्युः सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता' इत्यादिपरःशतवचनेनानुमरणमेव विधीयते, तथा च तदविधाय किं नामोपकृतमित्यत आह- यदेतदिति। यदेतत् अनुमरणम् अन्वारोहणं नाम कामिनारीभिर्विधीयत इति शेषः, तत् अतिनिष्फलं निरर्थकम्। एषः अन्वारोहणलक्षणो मार्गः पन्थाः अविद्वज्जनाचरितः अपण्डितलोकानुष्ठितः। एनत् अनुमरणं मोहविलसितम् अज्ञानविजृम्भितम्। अज्ञान- पद्धतिः अज्ञानमार्गः। रभसाचरितं हठकारित्वम् अविमर्शकारित्वमिति तात्पर्यम्। एषा अनुमरणविषया प्रवृत्तिः क्षुद्रदृष्टिः तुच्छबुद्धीनां ज्ञानम्। अतिप्रमादः नितान्तानवधानता। मौर्येण मूर्खतया स्खलितं विधेयत्रुटिः। पितरि ताते, भ्रातरि सहोदरे, सुहृदि मित्रे, भर्त्तरि प्राणनाथे वा उपरते मृते सति, प्राणा असवः परित्यज्यन्ते परित्यच्यन्ते, कर्मणि प्रयोगोऽयं न तु कर्मकर्त्तरि 'अनायासेन परित्यज्यते' इत्या- दिना दुःखिजनकर्तृकत्यागस्यैवोक्तप्रान्तत्वेन प्राणानां स्वयं कर्तृत्वात्। प्राणाः स्वयम् आत्मनैव चेद्यदि न जहति मुञ्चन्ति तदा ते न परित्याज्या हठान्न निष्कासनीया इत्यर्थः। भग्नप्रक्रमत्वदोषनिराकरणाय 'जहति' इत्यस्य स्थाने 'परित्यजन्ति' इति पाठो विधेयः। एवञ्च 'मृते भर्त्तरि ब्रह्मचर्यमेव मुख्यपक्षः शास्त्रव्यवस्थयावधार्यते, तदशक्तावेव तु तदनुमरणं विधेयमिति सिद्धान्तः पन्थाः।

अत्रेति। हि तथाहि। अत्र अनुमरणे विचार्यमाणे विमर्शविषयीक्रियमाणे सति, अयं प्राणपरित्यागः स्वार्थ एव स्वनििमित्त एव निर्णीयत इति शेषः। कथमियत आह- असह्येति। आत्मनः स्वस्य असह्य- शोकवेदनाया सोढुमशक्यशुगुत्थथायाः प्रतिक्रियत अनेनेति प्रतीकारः तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् निवृ- त्युपायहेतुत्वात्, अविद्यमानेषु प्राणेषु तद्व्यथानुभवासम्भवादित्याशयः। तु किन्तु, उपरतस्य मृतस्य

होने पर भी इस शरीरको, अपने अयोग्य तपस्याके क्लेशते और भी कृश कर (सुखा) डाला है। ब्रह्मचर्यका अवलम्बन किया है, बड़ी भारी तपस्यामें आत्माको नियुक्त किया है और अन्य स्त्रियोंको दुष्कर होने पर भी आपने वनवास स्वीकार किया है। और भी यह देखिए कि संसारमें दुःखसे अभिभूत व्यक्ति जीवनका त्याग तो अनायास ही कर सकते हैं, किन्तु गुरुतर (बड़े बड़े) उद्योग करनेसे उसका त्याग न कर वे केवल उसको भारी क्लेशमें ही नियुक्त करते (टालते) हैं। मरे हुए पतिके पीछे प्राण-परित्याग करना अत्यन्त निष्फल है, यह अज्ञानियोंते अवलम्बित मार्ग है, भ्रमका व्यवहार है, अज्ञानकी रीति है, अविवेकता (बिना विचारे काम) है, असारबुद्धिकी विवेचना है, अत्यन्त अनवधानता है, एवं मूर्खताजनित कर्त्तव्यकी त्रुटि है कि पिता, भ्राता, मित्र अथवा पतिके मरनेके पीछे अपना भी प्राण-परित्याग करे; प्राण यदि अपने आप ही न जांय तो उनका परित्याग करना उचित नहीं। इस विषयमें विचार कर देखनेते प्रतीत होता है कि प्राण-परित्याग करना केवल स्वार्थ है, क्योंकि यह अपनी असह्य-शोक-वेदना का प्रतीकार (मिटानेका उपाय) है, इससे मरे हुए व्यक्तिका कोई भी उपकार नहीं

१. दुष्करमतिशयमङ्गीकृतम् दुष्करमपि कृतम्। २. दुःखाभिहतः परित्यज्यते लघीयसा, दुःखाभिहतेः परित्यज्यन्ते महीयसा न तु। ३. अति निष्फलम्। ४. कुदृष्टिः*! ५. प्रेम। ६. ते। ७. असह्यवेदना। ३२ का०