कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 531, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें४६२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्-
दयितं दक्षिणाम्। भगवति! भवितव्ये कुरु कृपाम्, पाहि वनितामनाथाम्। भगवत्यो वनदेवताः! प्रसीदत, प्रयच्छतास्य प्राणान्। अम्ब!^२ वसुन्धरे! सकललोकानुग्रहजननि!^३ किमर्थं^४ नानुकम्पसे! तात! कैलासेश!^५ शरणागतास्मि ते दर्शय दयालुताम्' इत्येतानि चान्यानि च व्याक्रोशन्ती कियद्वा स्मरामि प्रगृहीतेव, आविष्ठेव उन्मत्तेव भूतोपहतेव व्यलपम्। उपर्युपरि पतित^६नयनजलधारानिकरच्छलेन विलीयमानेव द्रवतामिव नीयमाना जलाकारेणात्मीक्रियमाणा, प्रलापाक्षरैरपि दशनमयूखैलैश्चितानुगततया साश्रुधारैरिव निष्पतद्भिः शिरोरुहैरप्यविरलविगलितकुसुमतया मुक्ताबाष्पजलबिन्दुभिरिवाभरणैरपि प्रसृतै^९र्विमल-मणि-
जीयं दम्पं तां देहि प्रयच्छ। भवितव्यते अदृष्ट! बनायां वनितां नारीं पाहि रक्ष, तदीयप्राणवह्लभप्रदा-नेनेत्यभिप्रायः। वनदेवताः अरण्याधिष्ठात्र्यो देव्यः। सकलेषु समस्तेषु लोकेषु जनेषु अनुग्रहं जनयति उत्पादयतीति सा तत्सम्बुद्धौ रूपम्। कैलासेश शम्भो! दर्शय प्रकटय दयालुतां कृपालुतां दयितस्य जीवनप्रदानेनेत्याशयः। व्याक्रोशन्ती तारस्वरेण रुदन्ती। कियद्वा स्मरामि, यत्तानि सम्प्रति कथयामी-त्याशयः। प्रगृहीतेव दुष्टग्रहैराश्रितेव, आविष्ठेव विकाराधिष्ठितेव, उन्मत्तेव उन्मत्तवायुव्यथितेव, भूतैः वैतालैः उपहतेव विकृतिकृतेव व्यलपं विलापनमकरवम्।
इह 'प्रगृहीतेव' इत्यादि 'भूतोपहतेव' इत्यन्तं चतसृणामेव वाच्यक्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं निरपेक्षेण संसृष्टिः। तथा 'कियद्वा स्मरामि' इति वाक्यस्यान्यवाक्यान्तःपातित्वेन गर्भितत्वदोषस्तु न शङ्क्यः, 'गर्भितत्वं गुणः क्वापि' इति दर्पणेऽभिदिशा तस्यैशिकावेगद्योतनेन विच्छित्यतिशयात् प्रत्युत-गुणवत्त्वैवाङ्गीकारादिति कुशला वदन्ति।
उपरीति। उपर्युपरि ऊर्ध्वोर्ध्वं पतितानां च्युतानां नयनजलानाम् अश्रूणां धारानिकरच्छलेन प्रवा-हसमूहव्याजेन विलीयमानेव भूतले लयं प्राप्नुवन्तीव, द्रवतां तरलतां नीयमानेव दैवेन प्राप्यमानेव, तया जलाकारेण सलिलस्वरूपेण सात्मीक्रियमाणेव निजरूपतां प्राप्यमाणेव सहं मुहुर्मुहुरेनमन्वन्वचम्? इत्युत्तरक्रियाभिः सम्बन्धः।
इह तित्व एव सापह्नवा वाच्याक्रियोत्प्रेक्षाः, तासां च परस्परं नरपेक्षेण संसृष्टिः।
प्रलापेति। प्रलापाक्षरैरपि अचेतनैर्हाहेत्यादिपरिदेवनकरणैरपि, दशनानां दन्तानां ये मयूखाः किरणा-स्तेषां शितानिः अभ्रैः अनुगततया उच्चारणसमये तेषामेवानुसृततया कारणेन, साश्रुधारैरिव सनयनाम्बु-प्रवाहैरिव दन्तकिरणाप्राणामेवाश्रुप्रवाहवद्द्वगतेरित्यशियः, निष्पतद्भिः वदनान्निःसरद्भिः सद्भिः उपेता, शिरोरुहैः केशैरपि अविरलं सान्द्रं यथा स्यात्तथा विगलिनानि हरितानि कुसुमानि पुष्पाणि येम्यः तेषां, भावस्तथा तया कारणेन, मुक्ताः शोकात्यक्त्या बाष्पजलबिन्दवो नयनाम्बुकणा यैस्तथोक्तैरिव सदृशूपेता, तथा आभरणैरपि ननाभूषणैरपि प्रसृतानि निःसृतानि विमलमणिकिरणाः स्वच्छरत्नरत्नप्रभ एव अश्रूणि नयनाम्बूनि येम्यः तेषां मावरतया, कारणेन, प्ररुदितैरिव, कुमारशोकेन कृताश्रुपातैरिव सद्भिः उपेता अन्विता अहम्।
दान दे। हे माहात्म्यशालि अदृष्ट! कृपाकर मुझ अनाथ ललना की रक्षा कर। अरे माहात्म्यशालि वनदेवतागण! प्रसन्न होकर [ मुझ पर उपकार कर ] इनको जीवन दो। हे सकललोकानुग्रहकारिणि, जननि, वसुन्धरे! दया क्यों नहीं करती हो? तात, कैलासनाथ! अब मैं आपकी शरणमें आई हूँ, मेरे प्रति [ अपनी ] दयालुता दिखलाइए—इस प्रकार एवं अन्यान्य अनेक प्रकारसे विलाप करती मैं कहाँ तक स्मरण करूँ—दुष्टग्रहसे पकड़ी हुईके समान, विकारग्रस्तके समान, उन्मत्तके समान एवं भूताविष्ट (भूतपीड़ित) के समान केवल विलाप ही करने लगी। उस क्षण नयनसे निरन्तर निस्सृत (गिरते) अश्रुधारासमूहके बहाने भूमिमें ही मानो मैं लीन हो जाती थी, इस बहाने मानो द्रवीभूत हो (पिघली) जाती थी एवं उस बहाने मानो जलाकारमें परिणत होती (पानी पानी हुई) जाती थी। मेरे प्रलापके अक्षर भी दन्त-रश्मियोंके पीछे-पीछे आते थे इससे मुझे यह प्रतीत होता था कि मानो वे अश्रुधारा-सहित बाहर निकलते हैं। मस्तकके केशकलाप भी बहुतसे पुष्प लगातार गिराते थे इससे यह प्रतीत होता था कि मानो वे भी आँसुओं बूँदें ढलकाते हैं, आभूषण भी निर्मलमणिकिरण-रूपी आँसू गिराते थे, इससे
१. क्वचित् 'दयितं' इति पदं न दृश्यते ।
२. अम्ब ।
३. ˚जननित्प्रभवति ।
४. रजनि ! नानुकम्पसे ।
५. कैलास !
६. निपतित ˚
७. दशनविशदा ˚
८. ˚विगलितकुसुमतया ।
९. प्रसृत ˚ ।