कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

महाश्वेताविलापवर्णनम् ७५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १६१

न्यशरणास्मि, मदनपरिमूतास्मि, किमिति न करोषि दयाम् ? १ । कथयं, किमपराद्धम्, किंवा नानुष्ठितं मया, कस्यां वा नाज्ञायामाहृतम्, कस्मिन् वा त्वदनुकूले नामिरतम्, येन कुपि तोऽसि॑ि । दासीजनम् अकारणान् परित्यज्य व्रजन् न बिभेषि कौलीनात् ? । अलीकानुराग-प्रतारणै-कुशलया किंवा मया वामया पापया । आः, अहमद्यापि प्राणिमि, हा हतास्मि मन्द-भागिनी । कथं से न त्वम् न तातः, न विनयः, न बन्धुवर्गः, न परलोकः, धिङ् मां दुष्कृ-तकारिणीम्, यस्याः कृते तवेयमीदृशी दशा वर्तते । नास्ति मत्सद्दशी नृशंसहृदया, याह-मेवंविधं भवन्तमुत्सृज्य गृहं गतवती । किं मे गृहेण, किमम्बया, किंवा तातेन किं बन्धुभिः, किं परिजनेन । हा कसुपयामि शरणम् ? अयि दैव ! दर्शय दयाम्', विज्ञापयामि त्वां देहि

अगतिका निराश्रया । न विद्यते अन्यद् स्वभिन्नं शरणं रक्षकं यस्याः सैवंविधाऽस्मि । मदनेन कामेन परिभूता पराजिता।

कथयेति । किमपराद्धं कोऽप्यपराधः कृतो मयेति शेषः । आज्ञायां तवादेशे नाहतं नादरः कृतः । त्वदनुकूले कर्मणि, नाभिरतं मया नासक्तम् अकारणात् निमित्तमन्तरेण दासीजनं मद्रूपमं नृत्य-लोकमित्यर्थः । कौलीनात् शरणागतपरित्यागजनिताज्जनापवादात् न विभेषि भयं न प्राप्नोषि । 'कौलीनं पशुनियुद्धे कुलीनस्वापवादयोः' इति व्याडिः ।

अलीकेति । अलीकः संवृतोनामक्रप्रयोजनोत्पादनालाभार्थादसत्यवदवगम्यमानः, योऽनुरागः तेन यद् प्रतारणं कुमारस्य वञ्चनं तत्र कुशलया दक्षया वामया मत्तस्ता नामेव प्रतिकूलतया दुष्कृतकारन्र्या-दित्यर्थः, पापया दुष्कृतविधायिन्या ब्रह्महत्याहेतुत्वादिति भावः, मया महाश्वेतया किं वा प्रयोजनं भवे-दिति शेषः ।

आ इति । आ इति पीडार्यकमव्ययम् । 'वास्तु स्यात्कोपपीडयोः' इत्यमरः । अद्यापि एतत्कालमपि प्राणिति जीवामि । मे मन श्वं न जातः प्राणत्यागात् । तातोऽपिपरितातोरि न पञ्चे विद्यत इति शेषः, आदे-शाभावेऽपि पूर्वविषयव्यवहारेण विरविरागादित्याशयः । विनयः कुलक न्याया दुपदेशगुणः सदाचारोऽपि न विद्यते, इहागमनादिति भावः । बन्धुवर्गः स्वजनलोकोऽपि पूर्ववत् स्नेहेन पदप्राप्ती नवेद, इहागम-नेनैव तेषामपि विरविरागादित्याशयः । परलोकः प्रेत्यभावोऽपि न विद्यते, ब्रह्महत्याजनितमहापातकित्वा-दित्यभिप्रायः । इह 'तात' इत्यादीनां पदानाममुपादामेन न्यूनपदस्वदोषः समापतति किन्तु विषादम-ग्नस्वाच्च दोषः प्रत्युतगुण एव । तथा चोक्तं साहित्यदर्पणे-

'उक्तावानन्दमग्नादेः स्यान्यूनपदता गुणः ।' इति ।

मन्दिनी । मत्सद्दशी मसमा नृशंसहृदया क्रूरचित्ता । उत्सृज्य त्यक्त्वा । वन्धुभिः स्वजनैः । शरणं रक्षकम् उपयानि गच्छानि । विज्ञापयामि निवेदयामि, दयितो वल्लभः कुमार एव दयिता अवश्यमनं-

कोई मेरा रक्षक नहीं है एवं कामदेवसे पराजित (हारी हुई हूँ, तो भी क्यों मुझ पर दया नहीं करते ? कहो तो सही मैंने क्या अपराध किया है ? तुम्हारे किस कार्यको मैंने नहीं किया है ? तुम्हारे किस आदेशका पालन नहीं किया है ? तुम्हारे अनुकूल किस कार्यमें मैं आसक्त नहीं थी कि जिससे कुपित होकर दासजनको अकारण छोड़कर चले जाते हो और लोकान्वादका भय नहीं करते ? मिथ्या अनुराग दिखाकर प्रतारणा करनेमें निपुण, सभी प्रकारसे प्रतिकूल एवं पापिनी मुझसे—अहो ! जो मैं अब तक भी जीती हूँ—आपको क्या ? अरे, मैं हत-भागिनी विनष्ट हुई । यह कैसे हुआ कि तुम मेरे नहीं हुए, पिता भी मेरे नहीं हुए, कुलकथाका आचार भी नहीं रहा, बन्धुवर्ग भी नहीं रहे और परलोक भी नहीं रहा (अर्थात् कुछ भी मेरा नहीं रहा ) ? मुझ पापिनीको धिक्कार है, क्योंकि—जिसके लिए आपकी ऐसी अवस्था हुई ! हाय हाय, मेरे समान निष्ठुरचित्त (क्रूरहृदय ) वाली कौन होगी जो मैं आपको ऐसी दशामें छोड़कर घर चली गई ! अरे ! मुझे घरसे क्या प्रयोजन ? मातसे क्या प्रयोजन ? पितासे क्या प्रयोजन ? बन्धुओंस क्या प्रयोजन ? परिजनोंसे भी क्या प्रयोजन ? हाय ! अब मैं किसकी शरण हूँ ! अरे दैव ! [ अपनी ] दया दिखाकर, तुमसे निवेदन करती हूँ कि मेरे प्राणवल्लभको तिरसे

---

१. क्वचिद् 'कथय' इति पदं नास्ति । २. कचित् 'असि' इति क्रियापदं न विद्यते । ३. दातजनम् । ४. किप्रकरण०" । ५० दाहम०" । ६. कथं न त्वं जनः । ७. कचित् 'न तव' इति न विद्यते । ८. मथि । ९. नवि दैव ! दर्शनं दयाम्, अयि दैव ! निर्गुण !*** ।