कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

महाश्वेताविलापवर्णना ७५] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४६३

किरणाश्रुतया प्ररुदितैरिवोपेता, तज्जीवितायैवात्ममरणाय स्पृहयन्ती, मृतस्यापि सर्वात्मना हृदयं प्रवेष्टुमिवेच्छन्ती, करतलेन कपोलयोराश्यानचन्दन-श्वेतजटामूले च ललाटे निहितसरस-बिसयोश्चांसयोर्मलयज-रस-लव-लुलित-कमलिनी-पलाशावगुण्ठिते च हृदये परामृशन्ती^३, 'पुण्डरीक ! निष्ठुरोऽसि, एवमप्यार्त्तां न गणयसि माम्' इत्युपालभमाना मुहुर्मुहुरेनमन्विनयम्, मुहुर्मुहुः पर्यचुम्बं मुहुर्मुहुः^४ कण्ठे गृहीत्वा व्याक्रोशम् । 'आः पापे ! त्वयापि मत्प्रत्यागमनकालं यावदस्यासवा न रक्षिताः' इति तामेकावलीमगहर्यम् । 'अयि भगवन् ! प्रसीद, प्रत्युज्जीवयैनम्'इति मुहुर्मुहुः कपिञ्जलस्य पादयोरपतम् । मुहुर्मुहुश्च^५ तरलिकां कण्ठे गृहीत्वा प्रारुदम् ।

---

इह 'साम्रुप्रेरिव'इत्यत्राश्रुधारासाहित्येनोत्प्रेक्षणाद्, गुणोत्प्रेक्षा, 'मुक्तबाष्पजलबिन्दुभिरिव' इत्यत्र बाष्पजलबिन्दुमोचनोत्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षा, ............'किरणाश्रुतयेत्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम्, 'प्ररुदितैरिव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः । एतेन चेतनशून्यानामपि प्रलापाक्षरप्रभृतीनां शोकसूचनेन सचेतनायाः स्त्रीयायाः शोकाधिक्यं सूचितमिति कुशलाः ।

तदिति । तस्य कुमारस्य जीविताय जीवनलाभाय इव आत्ममरणाय स्वनिधनाय स्पृहयन्ती अभिलषन्ती प्रजापतिनिकटे विनिमयरूपेनेत्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।

मृतस्येति । सर्वात्मना निखिलोधोगेन, मृतस्यापि उपरतस्यापि कुमारस्य हृदयं मानसं प्रवेष्टुं प्रवेशं कर्तुम् इच्छन्ती अभिलषन्तीव । उत्फालङ्कारः ।

करेति । करतलेन स्वहस्तेन, कपोलयोः कुमारस्य गण्डयोः आश्यानचन्दनेन शुष्ककणयजेन श्वेतानि शुभ्राणि जटानां मूलानि यत्र तयोके, कुमारस्य ललाटे भाले च, तथा निहितानि मदनज्वरप्रशमनाय कपिञ्जलेन स्थापितानि सरसानि सजलानि मृणालानि बिसानि ययोस्तयोः, अंसयोः कुमारस्य स्कन्धयोश्च, तथा मलयजरसस्य चन्दनद्रवस्य लवैः कणैः लुलितं चिह्नितं कमलिनीपलाशं नलिनीदलं तेन अवगुण्ठिते लाञ्छादिते, हृदये कुमारस्य उरसि च, परामृशन्ती स्पर्शं कुर्वन्ती अहम् ।

पुण्डरीकेति । निष्ठुरः क्रूरोऽसि, एवमपि पूर्वोक्तप्रकारेणापि आर्त्ता व्यथितां मां महाश्वेतां न गणयसि नाज्ञां विधत्से' इति एवम् उपालभमाना तिरस्कुर्वाणा, मुहुर्मुहुः वारंवारम् एनं पुण्डरीकम् अन्वनयम् अनुनीतवती । पर्यचुम्बं चुम्बितवती । व्याक्रोशं तारस्वरेण व्यलपम् ।

आ इति । पापे एकावलि ! त्वया भवत्यापि मत्प्रत्यागमनकालं मदीयागमनसमयम् । अस्य पुण्डरीकस्य असवः प्राणा न रक्षिताः त्राताः मदीयागमनसूचनात्मकसमाश्र्वासनेनेत्याशयः । ताम् एकावलीं प्रत्यावर्त्तितं मदीयं तं हारम् अगहर्यं गर्हितवती । एनं पुण्डरीकं प्रत्युज्जीवय पुनर्जीवितं कुरु । पादयोः श्ररणयोः अपतं पतितवती । प्रारुदं रोदनमकार्यम् ।

---

यह प्रतीत होता था कि वे भी मानो रुदन करते हैं। इन सबके साथ मैं उनके जीवनलाभके लिए ही; मानो अपने मरनेकी अभिलाषा करती थी। उनके मर जाने पर भी सब प्रकारसे ही मानो उनके हृदयमें प्रवेश करनेकी इच्छा करती थी। उनके गाल पर, सूखे चन्दन-लेपसे शुभ्रवर्ण जटामूलवाले ललाट पर सरस मृणालसे आच्छादित स्कन्ध पर और चन्दन बिन्दुलाञ्छित एक कमल-पत्र जहाँ रखा था—ऐसे हृदय पर हाथ फेरती फेरती—'पुण्डरीक ! तुम बड़े निष्ठुर हो, क्योंकि—तुम्हारे शोकसे मैं इस प्रकारकी यातनाका भोग करती हूँ, तथापि तुम मेरी गणना ही नहीं करते हो' इस प्रकार उलाहना देती मैं बारंबार उन्हें अनुनय करने लगी, बारंबार चुम्बन करने लगी एवं बारंबार उनके कण्ठमें लिपट कर ऊँचे स्वरसे रुदन करने लगी। 'अरे ! पापिनि ! मेरे लौट आनेके समय तक तूने भी इनके प्राणकी रक्षा न की ?' इस प्रकार कहकर उस एकलरी मुक्तावलीकी निन्दा करने लगी। अरे भगवन् ! तुम प्रसन्न होकर इनको पुनः जीवित करो—यों कहकर बारंबार कपिञ्जलके पैरोंपर गिरने लगी और बारंबार तरलिकाके गले पकड़ (लिपट) कर रुदन करने लगी। आज विचार करने पर भी मुझे स्मरण नहीं आता कि

---

१. तज्जीविकायैव, तज्जीविवाय च । २. पृशन्ती । ३. क्वचित् द्विरुक्तिर्नास्ति, क्वचित् द्वेषे द्विरुक्तिर्विद्यते । ४. मुहुः । ५. मुहुः ।