कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

महाश्वेतावन्द्रापीडयोः सन्ध्यावन्दन० ७८] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५१३

प्रथिम्नि कालिमानमातन्वति शार्व रे तमसि, अतनु-तिमिर-तिरोहित-हरितभासुं गहनतां या-न्तीषु तरुराजिषु, रजनि-जल-विन्दु-जाल-जनित-जडिम्नि बहल-वन-कुसुम-परिमलानुमित-गमने चलित लता-विटप-गहने³ प्रवृत्ते च पवने, निद्रा-निभृत-पतत्रिणि त्रियामामुखे, महा-श्वेता मन्दं मन्दमुत्थाय भगवतीमुपास्य पश्चिमां सन्ध्याम्, कमण्डलुजलेन प्रक्षालितचरणा वल्कलशयनीये सखेदमुष्णञ्च निःश्वस्य निषसाद । चन्द्रापीडोऽप्युत्थाय सकुसुमं प्रस्रवणजला-ञ्जलिमवकीर्य्यं कृतमन्ध्याप्रणामस्तस्मिन्, द्वितीये शिलातले मृदुभिर्लतापल्लवैः शय्यामक-ल्पयत् । उपविष्टश्च तस्यां पुनःपुनः तमेव मनसा महाश्वेतावृत्तान्तमन्वभावयत् । आसी-

मुष्णाति अवलोकनसामर्थ्यमपहरतीति तस्मिन् । अनेन गाढत्वमुपपादितम् । मुषितः अपहृतो व्या-प्याऽवलोकननिरोधेनाऽपवत् बोधितः तारकापथस्य आकाशस्य प्रथिमा विस्तारो येन तस्मिन्, अनेन सर्वव्यापिरवं द्योतितम् । शर्वर्या रात्रेरियमिरित शावरं तस्मिन् 'तस्येदम्' इत्यण् , तमसि अन्धकारे, कालिमान संभारस्य श्यामलिमानम् आतन्वति विस्तारयति सति ।

इह लुप्तोपमा वृत्यनुप्रासश्च अनयोः परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।

अतन्विति । अतनुभिर्निबिडैः तिमिरैः अन्धकारैः तिरोहिता आच्छादिता हरिता हरिद्वर्णा भाः कान्तयो यासां तासु, तरुराजिषु वृक्षपङ्क्तिषु गहनताम् अन्तरालानवलोकनेन सान्द्रतां यान्तीषु गच्छ-न्तीषु सत्सु । वृत्यनुप्रासः ।

रजनीति । रजनिविन्दुजालं तुषारकणसमूहः तेन जनिता उत्पादिता जडिमा शीतलता यस्य तस्मिन्, बहलैः अत्यधिकैः वनकुसुमानाम् अरण्यपुष्पाणां परिमलैः सुगन्धिभिः अनुमितं ज्ञापितं गमनं यस्य तस्मिन्, तथा चलितं कम्पितं लताविटपानां वल्लरीकिसलयानां गहनं ( वनं ) समूहो येन तस्मिन्, पवने समीरे च प्रवृत्ते वहति सति । त्रयाणां विशेपणानां यथाक्रममुपादानेन शैत्यमन्दत्व-सुगन्धत्वानि गुणत्रयाण्युक्तानीत्यभिधेयम् ।

इह वृत्यनुप्रासश्छेकानुप्रासावन्त्यानुप्रासा यथोचितमूहनीयाः ।

निद्रेति । निद्रया प्रमीलया निभृता निःशब्दाः पतत्रिणः पक्षिणो यत्र तस्मिन्, त्रियामामुखे प्रदोषसमये प्रवृत्ते सति ।

महेति । मन्दं मन्दं शनैः शनैः उत्थाय, भगवतीं माहात्म्यवतीं पश्चिमां सन्ध्यां सायङ्कालीन-सन्ध्याम् उपास्य उपासनां कृत्वा, कमण्डलुजलेन कुण्डिकानीरेण प्रक्षालितचरणा धौतपादा वल्कल-शयनीये तनुत्वक्शय्यायां सखेदं सखिन्नम् उष्णं च निःश्वस्य निःश्वासं प्रमुच्य निषसाद उपविवेश ।

चन्द्रेति । सकुसुमं सपुष्पं प्रस्रवणजलाञ्जलि निर्झरसलिलाञ्जलिम् अवकीर्य सूर्य लक्षयीकृत्यार्घत्वेन निक्षिप्य, कृतो विहितौ सन्ध्याप्रणामौ सन्ध्येष्टदेवतानमस्कारौ येन सः, तस्मिन् मण्डपिकास्थले द्वितीये तत्स्वीकृतादन्यस्मिन् शिलातले प्रस्तर्रतले मृदुभिः सुकुमारैः लता पल्लवैः बल्लीकिसलयैः शय्यां शयनी-यम् अकल्पयत् अकरोत् ।

उपेति । तस्यां शय्यायाम् । महाश्वेतावृत्तान्तं महाश्वेतोदन्तम् अन्वभावयत् अचिन्तयत् । अयं कुसु-

लोगोंकी दृष्टि-शक्तिको लोप करता, आकाशके विस्तारको ह्रास करता, रात्रिका अन्धकार उत्तरोत्तर सर्वत्र अधिक कालिमाको विस्तार करने लगा; अपना हरा रंग गाढ़े ( घने ) अन्धकारमें तिरोहित हो ( ढक ) जानेसे वृक्षोंकी झाड़ियाँ और भी गहन होने लगीं; रात्रिके शिशिरविन्दुओंसे शीतलता उत्पन्न करती-वन्य पुष्पोंके प्रचुर सौरभसे जिसके चलनेकी सूचना होती थी ऐसी-लता और वृक्षोंको कुञ्जोंको कँपाती हवा बहने लगी; और प्रदोषकाल उपस्थित होनेसे पक्षीगण निद्राके कारण नि शब्द हो गए, तब महाश्वेता धीरे धीरे उठ कर माहात्म्यशालिनी सायं सन्ध्याकी उपासना कर, कमण्डलुके जलसे पैर धोकर, विषादके साथ उष्ण निःश्वास ( गरम सांस ) लेकर अपने वल्कलमय शय्या ( बिछौने ) के ऊपर जा बैठी । इतनेमें चन्द्रापीडने भी उठ कर कुसुमोंके सहित अञ्जलिपुटसे झरनेका जल लेकर सूर्यके उद्देश्यसे अर्घ दिया, बाद सन्ध्या और इष्टदेवताको नमस्कार कर कोमल लता-पल्लव-द्वारा उस द्वितीय शिलातल पर शय्या निर्माण किया (बिछौना विछाया)। उसके बाद उस

---

¹'हरिततासु हरितासु । ² वनराजिषु, तारवोषु; राजिपु । ³ वने प्रवृत्ते निद्रा । ⁴ उष्णं निःश्वस्य । ⁵ अवकीर्य सन्ध्यां प्रणाम । कृत****** । ⁶ क्वचिदिरुच्चिनं दृश्यते ।