कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

४४६	कादम्बरी-	[कथामुख-

रत्नकुण्डल^१प्रतिबिम्ब-सान्द्र-दत्त-नव-नखपद-मण्डलाशङ्कया चामरग्राहिणीं विहस्य कपोले प्रसादव्याजेन दत्तेन^२ आत्मकर्णपूरपल्लवेनाच्छादयन्तीम्; पृथिवीमिव समुत्सारित-महाकुलभू^३भृद्वर-व्यतिकर-शेषभोगनिषण्णाम्; मधुमासलक्ष्मीमिव^४ षट्पद-पटलापह्रियमाण-कुसुम-रजोधूसर-पादपरागाम्; शरदभिवोत्पादितमानसनजन्मपक्षिरवापनीतनीलकण्ठमदाम्;

समूहाकाराणीति कवेरभिप्रायः । अनेनापि नितान्तकौतूहलप्रियत्वमस्या व्यज्यते ।

रत्नकुण्डलेति । रत्नकुण्डलस्य प्रतिबिम्बे बालव्यजनधारिण्या एव गण्डपतिते तदीयस्तनजनितपद-श्रवणकुण्डलप्रतिच्छाय इत्यर्थः, सान्द्रं गाढं यथा स्यात्तथा दत्ते रतिकाल कामुकेन अर्पितं नवं नूतनं यन्नखपदमण्डल गोलाकारनखतचिह्नं तस्य साशङ्कया वासन्देहं व्यञ्जयित्वेत्यर्थः, विहस्य हास्यं विधाय, प्रसादव्याजेन पनुग्रहच्छद्मना, दत्तेन आत्मनैवार्पितेन, सात्मनः स्वकीयस्य कर्णपूरपल्लवेन श्रवणाभरण-किसलयेन, कपोले चामरग्राहिणीम् आच्छादयन्तीं बालव्यजनधारिण्याः कपोलदेशम् लावण्यवतीमित्यर्थः, सन्देपां बोधभयेन तदाच्छादनाशयेनेत्याशयः । यथार्थनो भ्रान्तेरभावाशयं भ्रान्तिमानलङ्कारः । ननु कपोलदेशे नखक्षतस्याप्रसिद्धत्वात् 'नखरे करजक्षतं नृणादशः' इति दर्पजोदाहृततद्विद्याविरुद्धत्वदोषः कथमनेति चेद् ? नैवम्, —

'कक्षस्थले च कर्णान्ते कपोले बाहुमूलके । ग्रीवायां स्तनदेशे च नखाघातं समाचरेत् ॥'

इति कामशास्त्रप्रयातत्वेनोक्तदोषाभावादिति समादधते विचक्षणचातुरीसमुल्लसितान्तःकरणः शास्त्रविदामः ।

पृथिवीमिति । पृथिवीं महींमिव, समुत्सारितो 'महाश्वेतायां सलोकायां नाहं कथम्विदपि पाणिं ग्राहयिष्यामि' इति पूर्वाभिहितप्रतिज्ञानुसारं दूरीकृतः, महाकुलानाम् उच्चवंशोत्पन्नानां भूसुराणां नृपतिश्रेष्ठानां मध्ये यः कश्चिन्नृपतिरूपो भर्त्ता तस्य यो व्यतिकरः सहमसुखं तस्मात् शेषेषु अवशिष्टेषु भोगेषु स्रक्चन्दनस्त्रीविनोदादिषु निषण्णाम् उपविष्टाम्, पूर्वोक्तप्रतिज्ञानुमारेण स्वामिसहमुत्सुखानि-रिक्तेषुखभोगिनीमिति तात्पर्यम् । पक्षान्तरे तु-समुत्सारितः स्वसमीपं प्रापितः महद्भिः प्रशस्तैः कुलभू-भृद्वरैः महेन्द्रप्रभृतिकुलपर्वतश्रेष्ठैः व्यतिकरः सम्बन्धो यया सा तादृशी चासौ शेषभोगेषु नागाधिर-फणासु निषण्णा उपविष्टा चेति सा तादृशी ताम् । ननु 'समुत्सारित' पदस्य प्राचुर्ये प्रयोगाभावाद-प्रयुक्तता दोषः समापततीति चेत् ? श्लेषादयुक्तदोषप्रसक्तेरभावात् । तदुक्तं साहित्यदर्पणे—

'ख्यानानदोषो श्लेषादौ निहताथप्रयुक्तते' इति ।

मधुमासेति । मधुमासः चैत्रमासः तस्य लक्ष्मीमिव श्रियमिव, षट्पदपटलेन मधुकरसमूहेव लपहि-यमाणानि स्वीयमालादिभ्यो नीयमानानि यानि कुसुमरजांसि प्रसूनधूलयः तैस्तत्त्वन्नैरित्यर्थः, धूसरः ईषत्पाण्डुः पादयोश्चरणयोः पराग उपरागो यस्यास्ताम् । पक्षान्तरे तु तथाविधधूलिभिर्धूमराः पाङ्गानां तरुणां रागा वर्णा यस्यास्ताम् ।

'परागः कौसुमे रेजौ धूलिस्नानीययोरपि । गिरिप्रभेदे द्विरदातावुपरागे च चन्दने ॥' इति मेदिनी ।

शरदमिति । शरद् घर्मात्ययममद्यः तानिव, उत्पादितस्य निजसौन्दर्येणैव पुनर्जमितस्य मानसं चेतः तस्मात् जन्म उत्पत्तिर्यस्य तस्य कामस्येत्यर्थः, पक्षिणां कङ्करहंसानां वाजानां शगानां रवेण शब्देन अपनीतः दूरीकृतो नीलकण्ठस्य महेशस्य मदः मदनभस्मजनितगर्वो यया ताम् । ( महेशेन तु

(मुखमण्डल पर) पर वादन करती थी; मणिमय कुण्डलका प्रतिबिम्ब चामरधारिणीके गण्डस्थल (गाल) पर पड़नेसे वहाँ नाखक्षतका गोलाकार आर्द-नखचिह्न जानकर, अनुग्रहके बहाने दिया हुआ कर्णपल्लव रख कर हँसती-हँसती, उसको वह आच्छादित कर देती थी। पृथिवी जिस प्रकार बड़े-बड़े कुल-पर्वतोंके साथ शेष-नागके फणोंपर स्थित है, वह भी उसी प्रकार उच्चकुलके राजाओंके साथ विवाह करना अस्वीकार कर पतिसंसर्गसुखके अतिरिक्त अन्यान्य सुखभोग पर स्थित थी; चैत्रमासके अन्दरगत भ्रमरगण मुख्य पुष्पोंकी रजका अपहरण कर उस पर हो उसको गिर कर जिस प्रकार उन्हें धूसरवर्ण कर देते हैं, वहां भी उसी प्रकार वे वृत्त (कदम्बरी) की मान्दके पुमरेणुका अपहरण कर उसके चरणों पर गिराकर उन (चरणों) में लगे हुए सुगन्धित सोन्दोंको धूसरवर्ण कर देते थे; शरत्काल, जिसप्रकार हंसों (मानस-सरोवरमें उत्पन्न हुए पक्षियों) के शब्दसे मयूरोंके मानन्दोत्थके अभिमान

---

१. प्रतिविम्बसान्द्रदत्तनवनख० । २. व्याजेनादत्तेन । ३. ....भृद्वरादिकरां ४. -शेषभोगेषु निषण्णाम् । ५. लक्ष्मीव ।