कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 602, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशुकसारिकाभ्यां कुतूहलवर्णना ९१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५६३
कथितैव निःस्नेहता^१ प्रथममेव वराकीमिमां कालिन्दीमीदृशाय दुर्विनीताय विहङ्गाय प्रयच्छन्त्या । किमिदानीमियं करोतु, यदेतत् सापत्न्यकरणं नारीणां प्रधानं कोपकारणम् , अग्रणीर्विरागहेतुः, परं परिभवस्थानम् । इयमेव केवलमतिधीरा, यदनयानेन दौर्भाग्यगरिम्णा जातवैराग्यया विषं वा नास्वादितम् , अनलो वा नासादितः अनशनं वा नाङ्गीकृतम् । न ह्येवंविधम्^३ अपरमस्ति योषितां लघिम्नः कारणम् । यदि चेयमीदृशेऽप्यपराधे अनुनीयमाना अनेन प्रत्यासत्तिमेष्यति । तदा धिगिमाम् , अलमनया, दूरतो वर्जनीयेयम् , अभिभवनिरास्या^५, । क एनां^६ ऽरालापयिष्यति, को वावलोकयिष्यति, को वास्या नाम ग्रहीष्यति'इत्येवमभिहितवति तस्मिन् सर्वास्ताः सह कादम्बर्याः क्रीडालापभाविताः जहसुरङ्गनाः ।
परिहासस्तु तस्य नर्मभाषितमाकर्ण्य जगाद - धूर्त्त ! राजपुत्र ! निपुणेयम् , न
कालिन्दी तन्नामिकां प्रयच्छन्त्या प्रददत्या देव्या कादम्बर्यापि, प्रथममेव निःस्नेहता कालिन्दीं प्रति वात्सल्यशून्यता कथितैव, व्यञ्जितैव, अन्यथैनामेवविधाय न प्रदददेदित्याशयः ।
किमिति । इयं कालिन्दी, इदानीं सम्प्रति किं करोतु परिहासं प्रति दोषं विना किं कि विदधात्वित्यर्थः । एतदेव समर्थयति-यदेतदिति । यद् यस्माद्धेतोः एतत् सापत्न्यकरणं तदिति शेषः, नारीणां योषितां प्रधानं मुख्यं कोपकारणं क्रोधहेतुः, अग्रणीः श्रेयान् विरागहेतुः विरक्ततायाः कारणम् , परम् अत्यन्तं परिभवस्थानं पराभवपदम् ।
इयमिति । अनया कालिन्द्या, अनेन स्वयमनुभूयमानेन, स्वामिना अवहेलिता स्त्री दुर्भगा तस्य भावो दौर्भाग्यं तस्य गरिम्णा गुरुतया अतिरेकेण कारणेन, जातवैराग्यया उत्पन्ननिर्वेदया अनया कालिन्द्या विषं गदलं नास्वादितं न भक्षितम् , वा अथवा अनलोऽग्निः नासादितः न प्राप्तः तत्र न प्रविष्ट इत्यर्थः । अनशनम् अनशनेन मरणं वा नाङ्गीकृतं न स्वीकृतम् । योषितां नारीणां लघिम्नः लघुतायाः कारणं हेतुः एवंविधम् एतादृशम् अपरम् अन्यत् नास्ति न विद्यते ।
यदीति । अनुनीयमाना प्रसङ्गीक्रियमाणा, अनेन शुकेन सह, प्रत्यासत्ति पुनः सङ्गमम् , एष्यति प्राप्स्यति । इमां कालिन्दीम् । वर्जनीया त्याज्या । अभिभवेन तिरस्कारेण निरास्या दूरीकरणीया ।
कइति । एतां कालिन्दीम् आलापयिष्यति सम्भाषयिष्यति । अवलोकयिष्यति दर्शयिष्यति । क्रीडालापेन नर्मभाषणेन भाविताः सञ्जाततदनुकूलगुणभावोदया इत्यर्थः, अङ्गना नार्यो जहसुः हसितवत्यः।
परिहास इति । परिहासः परिहाससंज्ञकः शुकः नर्मभावितं क्रीडालापम् । निपुणा अभिज्ञेयम् ।
करती ( रोकती नहीं ) है ? अथवा देवी कादम्बरीने भी इस भाग्यहीना कालिन्दी को ऐसे दुर्विनीतस्वभाववाले तोतेके हाथमें देकर इसके प्रति अपनी निःस्नेहता ( वात्सल्यहीनता ) पहले से ही सूचित कर दी है । अब यह विचारी क्या करे ? क्योंकि-यह जो सपत्नी कर लिया है वह स्त्रियोंके पक्षमें क्रोध का प्रधान कारण है, गुरुतर वैराग्य उत्पन्न होने का मुख्य हेतु है, और अत्यन्त अवज्ञा का बड़ा स्थान है। यह कालिन्दी ही अत्यन्त धीरप्रकृति है, क्योंकि-इसने इतने गुरुतर ( बड़े ) दुर्भाग्यसे वैराग्य हो जाने पर विष-पान नहीं कर लिया, किंवा अग्निमें ही प्रवेश नहीं किया, अथवा अनशनसे आत्महत्या नहीं कर लिया। स्त्रियोंके पक्षमें लघुता का कारण इसके समान अन्य कोई नहीं है। इस प्रकारके बड़े अपराध रहने पर भी, केवल अनुनय करनेसे ही कालिन्दी यदि फिरसे इस परिहासके साथ सम्मिलित हो जाय तो इसको धिक्कार है और इसका कोई प्रयोजन नहीं है, हम सबों को दूरसे ही इसे तिरस्कारपूर्वक परित्याग कर देना उचित है । एवं उसके रहने पर कालिन्दीके साथ कौन आलाप करेगा, अथवा कौन इसके प्रति दृष्टिपात करेगा ? या कौन व्यक्ति ही इसका नाम भी लेगा ? चन्द्रापीडके इस प्रकार कहने पर कादम्बरीके सहित सब कन्याएँ, जो इस परिहासवाक्य को समझ गई थीं, वे सब आनन्दसे खिलखिला कर हँसने लगीं ।
परन्तु परिहास ( शुक ), चन्द्रापीडके परिहास-वाक्य ( कोमल वचन ) सुन कहने लगा - 'धूर्त्त, राज-
१. निस्नेहता ।
२. क्वचिदिह 'तपस्विनी' इत्यधिक पाठः समुपलभ्यते ।
३. न ह्येतत् ।
४. तेन सह ।
५. अभिभवनिरास्याम्, अभिभवनिरस्ता ।
६. ०-मापिताः ।