कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 603, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५६४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
त्वयान्येन वा लोलापि प्रतारयितुं शक्यते। एषापि बुध्यत एवैतावतीर्वक्रोक्तीः, इयमपि जानात्येव परिहासजल्पितानि, अस्या अपि राजकुलसम्पर्कचतुरा मतिः। विरम्यताम्, अमूमिरैषा भुजङ्गभङ्गिभाषितानाम्, इयमेव हि वेत्ति मञ्जुभाषिणी कालञ्च कारणञ्च प्रमाणञ्च विषयञ्च प्रस्तावञ्च कोपप्रसादयोः इति ।
अत्रान्तरे चागत्य कञ्चुकी महाश्वेतामवोचत् - 'आयुष्मति ! देवश्चित्ररथो देवी च मदिरा त्वां द्रष्टुमाह्वयते'। एवमभिहिता च गन्तुकामा 'सखि ! चन्द्रापीडः क्वास्ताम्' इति कादम्बरीमपृच्छत्। असौ तु 'न पर्याप्तमनेकस्त्रीहृदयसहस्रावस्थानेने?' इति मनसा विहस्य प्रकाशमवदत्- 'सखि ! महाश्वेते ! किं त्वमेवमभिदधासि, दर्शनादारभ्य शरीरस्याप्ययमेव प्रभुः, किमुत भवनस्य विभवस्य परिजनस्य वा, यत्रास्मै रोचते प्रियसखीहृदयाय वा, तत्रायमास्ताम्' इति । तच्छ्रुत्वा महाश्वेतावदत् - 'अथैवं त्वत्प्रासादसमीपवर्त्तिनि प्रमदवने
अन्येन स्वदव्यतिरिक्तपुंसा, लोलापि चञ्चलापि नारीत्वेन स्त्राभीरुबुद्धिरपि प्रतारयितुं वञ्चयितुं न शक्यते न पार्यते । वक्रोक्तीः कूटकथाः वक्रनदवचनानि । परिहासप्रजल्पितानि परिहासभाषितानि । राजकुले राजवंशे यः सम्पर्कः सम्बन्धः तेन चतुरा विदग्धा । एषा सारिका, भुजङ्गा अग्राम्याः तेषां भङ्गिभाषितानि प्रतारणवचनानि तेषाम्, अमूमिः अपात्रम् । मञ्जुभाषिणी मनोज्ञालापिनी इयमेव हि कोपप्रसादयोः क्रोधप्रसन्नतयोः कालं समयम्, कारणं हेतुम्, प्रमाणम् इयत्ताम्, विषयं देशम्, प्रस्तावम् अवसरञ्च वेत्ति जानाति ।
अत्रेति । अत्रान्तरेऽस्मिन् समये । देवः पूज्यः चित्ररथः तत्संज्ञको राजा । आह्वयते आकारयति । एवमभिहिता अनेन प्रकारेणोक्ता च महाश्वेतेति शेषः । क्वास्तां क्व तिष्ठतु । असौ कादम्बरी । अनेकम् अधिकतरं यत् स्त्रीहृदयसहस्रं नारीचित्तसमूहः तदेव अवस्थानम् अवस्थित्यहं स्थानं तेन किं न पर्याप्तम् ? अर्थात् हृदयसहस्ररूपं स्थानमस्य किं न यथेष्टं जातमिति काक्वा, येन स्थित्यर्थमन्यस्थानान्वेषणं विधीयत इत्याशयः । अभिदधासि कथयसि । अयं राजपुत्र एव प्रभुः स्वामी, सौजन्येन स्वाधीनविधानादिति बाह्याभिप्रायः, चिरकालेन प्राणेश्वरविधानादित्यान्तरिकाभिप्रायः । अनेन स्वेनापि निरतिशयसौजन्यं ध्वनितम् । विभवस्य वित्तसम्पत्तेः । यत्र यस्मिन् स्थाने अवस्थानं कर्तुं, अस्मै राजपुत्राय रोचते अभिप्रेति, प्रियसख्यास्तव हृदयाय चेतसे वा रोचते, तत्र तस्मिन् स्थाने अयं राजपुत्रः आस्ताम् तिष्ठतु ।
तच्छ्रुत्वेति । त्वत्प्रासादसमीपवर्त्तिनि भवत्सौधनिकटस्थायिनि प्रमदवने अन्तःपुरोपवने क्रीडापर्व-
पुत्र ! यह बहुत चतुर है। अतएव चञ्चल होने पर भी; तुम अथवा अन्य कोई व्यक्ति इसकी प्रतारणा करने (धोखा देने) में समर्थ नहीं हो सकते, क्योंकि-यह भी इन समस्त व्यङ्ग्योक्तियों (चतुर भाषणों) को अवश्य ही समझती है, यह भी परिहास भाषण करना जानती ही है, एवं राजकुलमें सम्पर्क रहनेसे इसकी बुद्धि भी समस्त विषयोंमें निपुण है, इसलिए अब तुम चुप रहो, यह नागरिकोंके व्यङ्ग्योक्तियों का पात्र नहीं (अर्थात् इसपर कुछ प्रभाव नहीं पड़ेगा) और मधुरभाषिणी यह सारिका भी किससे क्रोध होता है, अथवा किससे प्रसन्नता उत्पन्न होती है-इसका अवसर, कारण, परिमाण, स्थान और प्रसङ्ग-इन सबों को ही जानती है।'
इस बीचमें कञ्चुकीने आकर महाश्वेतासे कहा-'आयुष्मति ! महाराज चित्ररथ एवं महारानी मदिरा आपको देखनेके लिए बुलाती हैं' यह समाचार कहने पर वहाँ जानेकी अभिलाषासे उसने कादम्बरीसे पूछा-'सखि ! चन्द्रापीड कहाँ ठहरेंगे ?' तब कादम्बरी हँस कर मन ही मन कहने लगी-'असंख्य स्त्रियोंके हृदयरूपी स्थान उनके रहने के लिए पर्याप्त नहीं हैं ?' इसके बाद कादम्बरीने प्रकट रूपसे कहा-'सखि महाश्वेते ! तुम इस प्रकार क्यों कहती हो ? जबसे दर्शन हुए तबसे ये अपने सौजन्य गुणसे मेरे शरीरके भी प्रभु हो गए हैं, तो फिर गृह (भवन), सम्पत्ति और परिजन की तो बात ही क्या है अतएव जिस स्थानमें इनकी अभिरुचि हो अथवा तुम्हें जिस स्थानमें अभिमत हो वहाँ ही ये सुखसे रहें।' यह सुन कर महाश्वेताने कहा-'तब तो तुम्हारी अट्टालिका
१. ननु पर्याप्तमनेकानेकस्त्रीहृदयसहस्रावस्थानमनेन ।
२. ..."शरीरस्याप्यहं न विभुः किमुत भवनस्य परिजनस्य वा। यत्रासौ रोचते" ।
३. महाश्वेता तदत्रैव च ।