कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

[ पूर्व. सम्पादनम् १८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनी-सहिता । २८६

प्रसाददधत्प्रसन्नम्, अचिरवाताङ्कुश्चेव परिहरन् सुप्तदुःखमलिनीम्, लाञ्छनच्छलेन निशामिव हृद- येन समुद्वहन्, रोहिणीचरणताडनलग्ननलककस्तूरिकालोहित्यमिव दधानम्, तिमिरनीलाम्बरां दिग्वधूभिरभिसारिकामिवोपसर्य्यम् अतिवल्लभतया विकिरन्निव सौमनस्यम्, उद्यद्गगनाङ्गणमङ्गल- स्तम्भं । वलिंक्षते च कुसुमायुधसाम्राज्यैकातपत्रे कुमुदिनीवधूबरे विभावरीविलासदन्तपत्रे श्वेतभानौ धवलितदिशि, दन्तिदन्तावलोकीर्ण सुवने, चन्द्रापीडवपुषाऽन्तरङ्गेणेवानिरन्तरमिव

प्रसादेति । प्रसादे चान्तरङ्गं तस्य वपुश्शूरेव आतङ्केनैव, सुप्ता सुष्ठुतिया निद्रिताश्च कमलिनीः नलिनीः पद्मलक्ष्मीश्च परिहरन् परिवर्जयन् । इह लिङ्गेन कार्येण च शङ्किते इत्युक्तमुग्धव्यवहारसमारोपाद्रूपेणानुप्रविष्टा समासोक्तिः तथा 'अचिरवातङ्कुश्चेव' इत्यत्र सुप्तोत्थेन वायुभ्रमेणेति नावदोषप्रसङ्गः ।

लाञ्छनेति । लाञ्छनच्छलेन कलङ्कमिषेण हृदयेन चेतसा निशां रात्रिम् उद्वहन्निव धारयन्निव । इह ससङ्कल्पा क्रियोत्प्रेक्षा ।

रोहिणीति । रोहिण्या निजपत्न्या चरणताडनेन रतिकलहे पादप्रहारेण लग्नं सक्तम् अलक्तकरसमिव यावकद्रवमिव वपुषरागम् वपुषःकान्तेर्लोहित्यं दधानो धारयन् । इह 'अलक्तकरसमिव' इति वस्तुत्प्रेक्षा ।

तिमिरोति । अभिसारिकां पूर्वदर्शितस्वरूपां कामिनीमिव, तिमिरेण अन्धकारेण नीलं हरितम् अम्बरं गगनं दिग्वधोधरं गगनैकदेश इत्यर्थः यत्र ताम्, पक्षान्तरे तु तिमिरवन्नीलम् अम्बरं वस्त्रं यस्यास्ताम्, दिग्वंगताम् उपसपर्य्यम् अभिसरन् । इह पूर्णोपमा ।

अतिवल्लभतयेति । अतिवल्लभतया जनानां नितान्तप्रियतया सौमनस्यं हेतुं स्नेहं विकिरन्निव विक्षिपन्निव । इह क्रियोत्प्रेक्षा ।

उद्यदिति । ईदृशोऽब्जदः लोचनमनोहरेदित्यर्थः । सुखाया बभूवस्य सुवित्यद्गवे यस्माद स मुख सुशित्सन्द्र वपुषाऽद ददर्शाभूत्त्वान् ।

इह हेतोः सुख सुखेः कार्येणानुप्रविष्टेन सह तादात्म्येन प्रतिपादनाद् हेतुर्नामालङ्कारः ।

वविक्षत इति । अपि च, कुसुमायुधस्य कामस्य यद् अधिराज्यं साम्राज्यं तस्य एकम् अद्वितीयम् आतपत्रं छत्रस्तस्मिंस्तस्मिन् । कुमुदिनी कैरविण्येव वधूः तस्या वरे स्वामिनि । विभावर्या रजन्या विलासाय विश्रमाय दन्तपत्रं गजादन्तरचितशोभनकुण्डलस्तस्मन् तस्मिन् । धवलिता रजनिकरश्वेतीकृता दिशो गगना येन तस्मिन् । श्वेतभानौ चन्द्रमसि वविक्षते उपस्थिते सति ।

इह 'कुसुमायुधाधिराज्यैकातपत्रे' इत्यत्र श्वेतभानौ अधिपतित्वच्छत्रत्वारोपः शब्दः कृते राज्यवाशेषत्वार्थे इत्येकदेशविवर्त्तिरूपकमलङ्कारः । एवं विभावरीविलासदन्तपत्रे' इत्यत्रापि श्वेतभानौ दन्तपत्रत्वारोपः शब्दाः विभावर्या दिक् विलासित्वारोपस्त्वार्थ इत्युभयत्रापि एवम् । 'कुमुदिनी वधूबरे' इत्यत्र तु परम्परितरूपकमलङ्कारः ।

दन्तीति । भुवने विष्टपे दन्तिदन्ताद् गजदन्तात् वल्कीर्णे त्वं निस्त्वदय रचित इव सति, शशिकिरणैः श्वेतत्वापादनादन्यः इह क्रियोत्प्रेक्षा ।

चन्द्रेति । चन्द्रातपेन चन्द्रालोकेन निरन्तरतया सान्द्रतया समन्तात् व्याप्ततयेत्यर्थः, कुमुदलक्ष्म्या

---

र्थः निर्मल-युक्त होनेसे द्युतिके सुभग दीप्तिको दिक्खोंके हो जाने प्रसन्न करता था; जो अभी-अभी वायुउठे ही जागे हुए कमलिनीयोंको छोड़ता जाता था; कलङ्कके बहाने जो मानो सञ्चमुच रात्रिको ही अपने हृदयमें धारण करता था; रोहिणीदेवीके चरण-प्रहारके समय उनमें लगी हुई लाक्षा (महावर) के रसके समान वपुषरागकी रक्तिमाको संयुक्त; जो अभिसारिका नायिकाके समान अन्धकारसे नीलरूप आकाशरूपीदिशा (दूसरे पक्षमें-अन्धकारयुक्त नील-वस्त्रवालोदिशा) नायिकाके समीप जाता था; और लोगोंके अत्यन्त प्रिय होनेके कारण सबके प्रति मानो प्रीतिदर्शन करता था; ऐसा गगनमण्डलरूपी मङ्गलप्रद चन्द्रमा उदय हुआ। कामदेवका मदनसाम्राज्यके अद्वितीय छत्र, कुमुदिनी-नारोके बहुमूल्य प्रिय रजनिरूप-दिशाके विलासके गजदन्तनामक वे मण्ड, समग्र दिशाओंको श्वेतवर्ण कर आच्छादके और सम्पूर्ण भुवन मानो गजदन्त (हाथी दाँत) में से चूर्णित किया हो इस प्रकार दीखने लगा, तब जिसकी मुखके समान शुक्लता मोहिनी वपुषके अन्तरङ्गरूप से प्रस्फुटित होती (फैली जाती)

---

१. नीलरससङ्गमम् । २. इदिति वा । ३. वविक्षे 'इति' पदं नोपलभ्यते ।