कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 659, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें६२० | कादम्बरी- | [ कथामुखं-
स्वप्रतिबिम्बपल्लवग्राहिणं सोत्कण्ठेनेव चुम्ब्यमानकपोलफलकम्; हारैरिव मुक्तामभिर्मदनपरवशैरिव प्रसारितकरैरालिङ्ग्यमानम्; सान्द्रचन्दनमुरसि निहितं 'नोद्वेष्टव्यमद्य त्वया' इति जीवितस्पर्शमयं शपथं शशिनमिव कारयन्तीम्; करिणीमिव संमुखागतप्रमदवनगन्धवारप्रसारितकराम्; प्रस्थितामिवानलीढदक्षिणवातपङ्कवालगम्; मदनमभिषेकवेदिकाम्
गण्डनिपतिते प्रतिबिम्बयुक्त्ये पल्लवे किसलये नेत्रे विशतीति वेन, अनेनास्यापि बालत्वं ध्वनितम्, सोत्कण्ठेनेव समुद्भूतेनेव च्छिन्तानेन, चुम्ब्यमानं सुख्यमानं कपोलफलकं यस्यास्ताम्। उत्प्रेक्षा।
हारैरिति। मुक्ताः संसारबन्ध्यान्मुक्ता आत्मा येषां ते, मोक्षमुक्तानेऽपि मदनपरवशैः कामपरवशैरि-वेति विरोधः, मुक्ता मौक्तिकानि यान्त्या स्वरूपं येषां तैरिति तत्परिहारः, तथाविधेमुक्ताफलैरिपि प्रभा-रिता विस्तारिताः करा रश्मयो हस्ताश्च येस्तथोक्तैः विद्यमानैरालिङ्ग्यमानाम् आश्लिष्यमाणाम्।
इह विरोधाभासोऽलङ्कारो गुणोत्प्रेक्षाऽलङ्कारश्चेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावरूपः सङ्करः, अनेन चास्या निरतिशयं सौन्दर्यमुक्तम् इत्युक्तेन वस्तुनालङ्कारो वस्तुव्यक्तिः।
मपति। उरसि वक्षःस्थले निहितं शीतलतामप्यादधाय स्थापितम्, सान्द्रचन्दनमेव रक्तांशुकमिव शशिनं तिमिरस्थगुक्तवस्तुत्वादसाधनात् सान्निमित्तापहोत्प्रयुक्तं चन्द्रम्, 'विरहेऽस्मिंश्च मया शशिनः क्व च नोद्वेष्टव्यं न उद्वेगभाजा भवितव्यम्, मन्नाशनिविनापसम्भवादित्याशयः' इति पूर्वोक्तवेदनान्नावा-नित्यर्थः, जीवितस्पर्शमयं निजजीवनस्पर्शपूर्वकं शपथम् 'अद्य नाहमुद्वेक्ष्यामि' एवं शपथं कारयन्तीमिव, रक्तादर्शनपरमितः तत्काले हृदयस्पर्शकारित्वादित्यध्याः। अन्योऽपि जीवितस्थानहृदयस्पर्शपूर्वकं निश्चितं शपथं विदधाति। इह समासात्समेऽपि निरङ्गकेवलरूपकम् क्रियोत्प्रेक्षा हेतुप्रमयोः सङ्करः।
करिणीमिति। करिणी गजपत्नीमिव संमुखे सन्मुखे आगतः समायातो यः प्रमदवनस्य वालोद्यान-स्योद्यानस्य गन्धः सौरभं तस्य वारणाय निषेधाय प्रसारितौ विस्तारितौ करौ हस्तौ यया ताम्, वियो-गिन्या गन्धस्य उद्वेचकत्वाद् वरोधोरादकत्वादित्याशयः। पक्षान्तरे तु सन्मुखागते प्रमदे प्रकृष्टमदे वन्य-गन्धवारणे करण्यगन्धराजे ने प्रतीत्यर्थः। प्रसारितः करः शुण्डा यया ताम्। पूर्णोपमालङ्कारः।
प्रस्थितामिति। प्रस्थितां विदेशे चलितां नारीमिव, अनलीढम् अनमिलितं दक्षिणवातस्य मलय-मारुतः पङ्कस्य (सङ्गत्या) मृगमदसुगन्धेऽपगततद् उपविष्टिस्यत्कालग्नम्, वियोगिन्या मलयप-वमुक्तुरीसुगन्ध्वादीनामत्यन्तोद्वेककत्वादित्याशयः। पक्षान्तरे तु वनलीढं दक्षिणे अजलवलादौ वात-मृगस्य वातप्रमीसंज्ञकह्मणस्य वालम्नं यस्यास्ताम्। नारीणां प्रवासे दक्षिणपार्श्वे मृगस्य सम्मुखप्रवे-शवण वामभागयोर्देः प्रशस्तत्वादित्यङ्कारः। उपमालङ्कारः।
मदनेति। मदनस्य कामस्य अभिषेकः स्नाने तस्य वेदिका संमृता भूमिः ताम्बिव, कान्तैः पञ्च-शरैः आवृत्तौ शीतकवादाच्छ्वादितौ चन्दनेन मलयजाहरणेन धवली स्थेते, यौ पयोधरौ पीनस्तनद्वयं तन्-माहात्म्याद् कलगौ स्तनकुम्भौ तान्याम् आक्रूष्णौ आक्रान्तौ पार्श्वो भागद्वयं यस्यास्ताम्। पक्षान्तरे तु
पल्लव की शोभावाले अपने प्रतिबिम्बमयी पल्लवों से शान्त होकर उल्लासके साथ ही मानो उसके गालका चुम्बन करता था। मुक्ताहारों (मोतियों के हार) भी मानो ईर्ष्या ही मानों कर (किरण, हाथ) पसार कर उसका आलिङ्गन करते थे। वक्षःस्थल पर लगाया अतिसान्द्र-गाढ़ा चन्दन 'आज तुम उद्विग्न मत होवो' इस प्रकार सान्त्वनाके अनन्तर अपने जीवन-स्पर्श कराकर 'आज मैं उद्विग्न नहीं होऊँगा' इस प्रकार शपथ हो मानो कराती थी। हथिनी जिस प्रकार मदमत्त वनगजके सम्मुख आनेपर अपने करको फैलावती कर देती है, उसने भी इसी प्रकार सामनेसे आते हुए आमोदवाले सौरभको निवारण करनेके लिए हाथ फैला दिये थे। देशान्तर में प्रस्थित स्त्रियोंकी जिस दक्षिणभागमें वायुमृगी (उस मृगका यह प्रप्रथा मृग का आगमन सम्मुख नहीं होता है, उसकी भी उसी प्रकार दक्षिणबाट और कस्तूरी-सौरभका आगमन अभीष्ट नहीं था, कामदेवके
१. स्वप्रतिबिम्बपातिनः। २. हिमोद्वेष्टव्यमेवम् त्वयाः। ३. जीवितस्य स्पर्शमिवैतम्, जीवनस्पर्शसमयं मुद्वितम्।