भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 660, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 660

मदनार्त्तकादम्बरीवर्णनम् १०९] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६२१

मिव कमलादृतचन्दनधवलपयोधरकलसावबद्धपार्श्वाम्, आकाशकमलिनीमिव स्वच्छाम्ब- रलक्ष्यमानमृणालकोमलोरुमूलाम् कुसुमचापलेखामिव मदनारोपित-गुणकोटिकान्ततराम्, मधुमासदेवतामिव शिशिरहारिणीम्, मधुकरीमिव कुसुममार्गणाकुलाम्, चन्दनविलेपनामनङ्ग- रागिणीञ्च, बालां मन्मथजननीञ्च मृणालिनीमभ्यर्थिततुषारस्पर्शाञ्च कादम्बरीं व्यलोकयत् ।

कमलावृतौ नलिनस्य शैत्यरक्षणाय पङ्कजदलाच्छादितमुखौ, तथा चन्दनधवलानि मलयजमिश्रणेन श्वेतवर्णानि पयांसि सलिलानि धरतो धारयत इति तौ यौ कलसौ स्नानकुम्भौ ताभ्याम् अवद्धौ आश्रितौ पार्श्वों यस्यान्ताम् । उक्तोऽलङ्कारः । अविशेषे विशेषदोपवादाय 'मदनाभिषेक' इत्यस्य स्थाने 'राजाभिषेके'त्यादिपाटोऽवश्यं विधेयः।

आकाशेति । आकाशकमलिनीमिव वियद्गङ्गानलिनीमिव, स्वच्छस्य अत्यन्तनिर्मलस्य अम्बरस्य परिहितवस्त्रस्य तले अभ्यन्तरं दृश्यमानम् अवलोक्यमानं मृणालवत् कोमलं तत्समयेऽपि लोमरहितत्वात् सुन्दरम् ऊरुमूलं सक्थिमूलप्रदेशो यस्यास्ताम् । पक्षान्तरे तु स्वच्छे विशदे अम्बरतले गगने दृश्यमानं मृणालं कोमलं ऊरुमूलं बृहन्मूलदेशश्च यस्यास्ताम् । उक्तोऽलङ्कारः । एतस्या वर्णनं पूर्वं विशेषणं पूर्वमप्युक्तम्।

कुसुमेति । कुसुमचापलेखा प्रसूनमयधनुर्यष्टिः तामिव, मदनेन कामावेगेन आरोपिता अध्यस्ता या गुणकोटयो विशेषलावण्यादयो गुणसमूहाः ताभिः कान्ततरा रमणीयतरा ताम्। पक्षान्तरे तु मदनेन मन्मथेन आरोपितः स्थापितो गुणो मौर्वी ययोस्ताभ्यां कोटिभ्याम् अग्रभागाभ्यां कान्ततरां रमणीयत-राम् । उक्तोऽलङ्कारः ।

मध्विति । मधुमासस्य वसन्तसमयस्य देवताम् अधिष्ठात्रीमिव, शिशिरः शीतलो हारो मुक्तामाला अस्या अस्तीति सा ताम् । पक्षान्तरे तु शिशिरमृतुं प्रणिषेविनीम् । उक्तोऽलङ्कारः ।

मध्विति । मधुकरी भ्रमरी तामिव, कुसुममार्गणेन पुष्पशरेण आकुला व्यग्रा ताम्। पक्षान्तरे तु कुसुममार्गणे पुष्परसपानाय तदन्वेषणे आकुला विह्वला ताम् । उक्तोऽलङ्कारः ।

चन्दनेति । चन्दनस्य मलयजस्य विलेपनम् अङ्गरागो यस्यास्ताम्, अपि च अङ्गरागोऽस्या अस्तीति अङ्गरागिणी अङ्गरागान्विता सा न भवतीत्यनङ्गरागिणी तामिति विरोधः, अनङ्गरागो मदनानुरागोऽस्या अस्तीति तामिति तत्परिहारः । बालां बालिकाम्, अपि च मन्मथजननीं कामस्य मातरमिति विरोधः, कामोत्तेजनाया उत्पादियित्रीमिति तत्परिहारः । मृनालिनीं कमलिनीम्, अपि च अभ्यर्थितो याचितः तुषार-स्पर्शस्तुहिनसंसर्गो यया तामिति कमलिन्याः तुषारसंसर्गे विनाशावश्यकभावेऽपि तदभ्यर्थनया विरोधः, मृणालिनीं सन्तापनिवृत्तये मृणालवतीं तापाधिक्याच्चाभ्यर्थितशीतस्पर्शाामिति तत्परिहारः । इह प्रत्येक-विशेषण एव विरोधाभासोऽलङ्कारः ।

अहो ! कीदृशी प्रतिभा मदनपीडितकादम्बरीवर्णनमधुरिम्णि महाकवेः, सर्वथैव सचेतसां चेतो-विनोदसम्पादिनीषामिति न मनागपि सन्देहेलेश इति विभावयन्तु सुधियः ।


स्नान करनेके दोनों बगलमें जिस प्रकार चन्दन-मिश्रणसे शुक्लबर्ण हुए जलसे परिपूर्ण और पद्मपत्राच्छादित दो कलश अधिष्ठित रहते हैं, उसके दोनों बगल भी उसी प्रकार कमल-दलसे आच्छादित और चन्दन-लेपनसे शुभ्रवर्ण स्तनरूपी कुम्भद्वय (दो कलस) से आक्रान्त था । निर्मल आकाशमें जिस प्रकार आकाशगोद्भव कमलिनीके कोमल और बृहद् मूलदेश और मृणाल देखे जाते हैं, उसी प्रकार उसके भी निर्मल वस्त्रके नीचे मृणालके समान उस समयमें भी रोम नहीं होनेके कारण कोमल अरु-युगलका मूलदेश दिखाई देता था । कामदेवके द्वारा गुणारोपण करने (डोरीके चढ़ाने) पर कामदेवके वह पुष्पमय धनुष जिस प्रकार अत्यन्त शोभायमान प्रतीत होता है, वह भी उसी प्रकार सुवावत्यादि विशेष सौन्दर्यके कारण बहुतसे गुणोंसे अत्यन्त शोभायमान प्रतीत हुई थी । वसन्तऋतुकी देवता जिस प्रकार शीत निवारण (शिशिर ऋतुका अपहरण) करने-वाली होती है, वह भी उसी प्रकार शीतल हार धारण करनेवाली थी । भ्रमरी जिस प्रकार पुष्पान्वेषणमें व्यस्त रहती है, वह भी उसी प्रकार पुष्पमयी बाणों (कामावेगों) से विह्वल थी । चन्दनके लेपसे समन्वित होने पर भी वह अनङ्गरागिणी (अङ्गराग रहित) कामानुरागिणी थी । बाला होने पर भी वह मन्मथजननी (कामोद्दीपन-कारिणी) और मृणालिनी होने पर भी तुषार-स्पर्शकी प्रार्थना करती थी (मृणाल-धारण करती थी एवं अन्यान्य शीतलद्रव्योंकी प्रार्थना करती थी) ।


१. कुसुमचापवल्लेवानिव ।
२. कान्तां ।