कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शूद्रकवर्णनम् ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | १७

यस्य च परलोकाद्भयम्, अन्तःपुरिकालकेषु १ भङ्गः, नूपुरेषु मुखरता, विवाहेषु करपीडनम् २, अनवरतं ३ मखाग्निधूमेनाश्रुपातः, तुरगेषु ४ कशाभिघातः, मकरध्वजे चापध्वनिरभूत् ५ । तस्य च राज्ञः कलिकाल-भयपुञ्जीभूत-कृतयुगानुकारिणी ६ त्रिभुवनप्रसवभूमिरिव विस्तीर्णा मज्जन्मालवविलासिनीकुचतटास्फालन ७-जर्जरितोर्मिमालया जलावगाहनावतारित-जयकुञ्जर-कुम्भ-सिन्दूर-सन्ध्यायमान-सलिलया उन्मद-कलहंस-कुल-कोलाहल-

यस्य चेति । यस्य च महीपतेः ( शूद्रकस्य ) परलोकात् जन्मान्तरादेव भयम्, न तु शत्रुवर्गात् तस्मात् स्वस्यातिशयबलशालित्वमिति तात्पर्यम् । भयमित्यादेर्हि अभूदित्यग्रिमक्रियया सर्वत्र सम्बन्धोऽवधेयः । अन्तःपुरे भवा अन्तःपुरिकाः भवार्थे ठञ् प्रत्ययः, तासाम् अन्तःपुरवासिनीनां कामिनीनां अलकेषु चूर्णाङ्कुन्तलेषु 'अलकारूर्णकुन्तलाः' इत्यमरः । भङ्गः कुटिलता, न तु समरेषु भङ्गः पराजयः अतिप्रबलसैन्ययुक्तत्वादिति भावः । नूपुरेषु हंसकेषु मुखरता शब्दायमानता, न तु लोकेषु मुखरता वाचालता, सर्वेषामेव प्रियभापित्वादित्याशयः, विवाहेषु उपयमनेषु करपीडनं पाणिग्रहणं न लोकेषु करो राजदेयद्रव्यं तेन पीडनं तद्ग्रहणाय बाधनं जनानां समृद्धिशालित्वेन यथोचितसमय एव तत्समर्पणान् नृपतेश्च परिस्थित्यनुकूलेन कार्यविधानादित्याशयः । अनवरतं निरन्तरं मखाग्निधूमेन ऋतुवह्निधूमेन अश्रुपातो नेत्रजलनिःसरणं न तु शोकादिना, असमयप्राणवियोगाद्यभावादिति भावः । तुरगेषु घोटकेषु कशाभिघातः चर्मदण्डप्रहारः, न तु दस्युप्रभृतिषु तेषामसद्भावात् । मकरध्वजे कामदेवे चापस्य धनुषो ध्वनिः जनमानसवशीकरणाय टङ्कारः, न तु सैनिकजने प्रायेण सङ्ग्रामाद्यभावादित्यभिप्रायः, इहापि पूर्ववदेव सष्टार्थपरिसंख्यालङ्काराः, अपि च 'मकरध्वजे चापध्वनिः' इत्यत्र असम्बन्धे सम्बन्धरूपातिशयोक्तिरित्येतेषां परस्परनिरपेक्षेण संसृष्टिः ।

तस्य चेति । तस्य च राज्ञो महीपतेः ( शूद्रकस्य ) विदिशा अभिधानं नाम यस्याः सा विदिशाभिधाना राजधान्यासीदिति क्रियायामन्वयः । तामेव विशेषयति-कलीत्यादिना । तत्र प्रथमान्तं विदिशायाः, तृतीयान्तञ्च वेत्रवत्या विशेषणमिति बोध्यम् । कलिकालान् कलियुगस्यापनाद् यद्भयं भीतिस्तस्मात् पुञ्जीभूतम् एकत्रीभूतम् अवयवसङ्कोचेन सङ्कुचितमिव कृतयुगं तदनुकर्तुं शीलं स्वभावो यस्याः सा तादृशी, अनेनातिशयपुण्यस्थानमेतदिति व्यज्यते । त्रयाणां भुवनानां जगतां समाहारस्त्रिभुवनम् 'तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इति समाहारे तत्पुरुषः, तस्य प्रसवभूमिरिव उत्पत्तिकेश्कलमिव विस्तीर्णा विपुला । मज्जन्त्यः स्नानाय अवगाहमानाः मालवविलासिन्यो मालवदेशीयकामिन्यः तासां कुचतटानि वक्षोजस्थलानि तेषाम् आस्फालनेन अतिशयवदोजवातेन जर्जरिताः क्षीणीकृता ऊर्मीणां तरङ्गाणां मालाः पङ्क्तयो यस्याः सा तथा तथोक्तया । 'भङ्कस्तरङ्ग ऊर्मिर्वा' इत्यमरः, 'माला तु पंक्ती पुष्पादिदामनि' इति हैमः । एतेन कुचानामतिकर्कशत्वं व्यज्यते । जलावगाहनाय पानीयावलोडनाय अवतारिता रक्षकैः प्रवेशिता जयकुञ्जराः विपक्षदलनसमर्थहस्तिनः तेषां कुम्भाः शिरःपिण्डाः तेषु शोभमानं यत्सिन्दूरं नाग-

उसके शासनकाल में लोगों में यदि भय था तो केवल परलोक से, कुटिलता थी तो केवल महलों की सुन्दरियों की घुँघराली लटों में, वाचालता थी तो केवल नूपुरों में, करग्रहण ( पाणिग्रहण ) था तो केवल विवाहों में, आँसुओं का गिरना था तो केवल यज्ञ के धुँओं से, कोड़ों की चोट थी तो केवल घोड़ों पर और धनुष का शब्द केवल कामदेव के धनुष ही में पाया जाता था । ( अर्थात् युद्ध का अभाव था; सहज शांति थी )।

विदिशा नाम की नगरी उसकी राजधानी थी। जहाँ के लोग अत्यन्त सात्त्विक थे मानों कलियुग से भयभीत होकर सत्ययुग सिमटकर वहीं आ बसा था। वह इतनी लम्बी चौड़ी थी कि तीनों लोक उसी से उत्पन्न जैसे प्रतीत होते थे। वह वेत्रवती ( बेतवा ) नाम की नदी से घिरी हुई थी; जिसकी लहरें स्नान करनेवाली मालव-सुन्दरियों के कठोर कुचों के तट से टकराकर छिन्न-भिन्न हो जाती थीं, जिसका जल स्नान के लिए जल में उतारे हुए जयकुञ्जरों के मस्तकों में लगे सिन्दूर के छुट जाने से सन्ध्या के समान लोहित हो जाता था, तथा जिसके किनारे मत्तवाले हंसों के कलरव से गूँजते रहते थे।

---

१. अन्तःपुरिकुन्तलेषु ।
२. करग्रहणम् ।
३. अनवरतप्रवृत्त ।
४. तुरङ्गेषु ।
५. उदभूत् ।
६ अनुकारिणी ।
७. आघात लगत ।

३ का० कथा०