कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडस्य समङ्गिककथन० १११] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६२५

'पालापेनेति'। 'प्रकाशमब्रवीत्—'देवि ! जानामि$^२$ कामरतिं निमित्तीकृत्य प्रवृत्तोऽयमविरल-सन्तापतीव्रो व्याधिः$^३$। सुतनु ! सत्यं न तथा त्वामेष व्यथयति यथास्मान्$^४$ । इच्छामि देह-दानेनापि$^५$ स्वस्थामत्रभवतीं कर्तुम् । उत्कम्पिनीमनुकम्पमानस्य कुसुमेषुपीडया पतितामवेक्ष-माणस्य पततीव मे हृदयम् । अनङ्गदे तनुभूते$^६$ ते भुजलते गाढसन्तापया$^७$ च दृष्ट्या वहसि

प्रकाशमिति । जानामि अग्रेत्समहं मन्ये । कां कामपि शब्दतोऽप्रतिपाद्याम् अरतिं विरागं निमित्तीकृत्य हेतुं विधाय, अविरलेन अजस्रेण सन्तापेन संज्वरेण तीव्रो महान् अयं प्रत्यक्षतयोपलभ्य-मानो व्याधिः रुक् प्रवृत्तः त्वयि सञ्जात इति वाच्योऽर्थः । कामरतिं मदनानुरागम्, अविरलेन सन्तापेन देहोत्तापेन तीव्र इति व्यङ्ग्योऽर्थः ।

सुतन्विति । हे सुतनु कादम्बरि !, एष त्वयि विद्यमान एव व्याधिः, यथा अस्मान् व्यथयति पीड-यति, सत्यमेव नौपचारिकं वचः तथा त्वां भवतीं न व्यथयतीत्यन्वयः । पीडा हि निजाश्रितजनादपि स्नेहिनं जनं निरतिशयं व्यथयतीति जनश्रुतेर्यथार्थत्वादित्याशयः । व्यङ्ग्यार्थस्तु—एष काम इति । इह 'सुतनु !' इति सम्बोधनमपि रतिकालिक सर्वावयवसौन्दर्य हृदयाकर्षक मभिव्यनक्ति । एतदनुरूप एव भावः शाकुन्तले यथा—

'तपति तनुगात्रि ! मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव'

अत एवोक्तम्—इच्छामीति । देहदानेनापि शरीरावसानं कृत्वापि अत्रभवतीम् आदरणीयां त्वां स्वस्थां सुस्थां कर्तुम् इच्छामि अभिलषामि, स्वीयशरीरतोऽपि भवत्या अधिकप्रियत्वादित्याशयः । देह-दानेनापि सुरतसमये तुभ्यं देहार्पणेनापीति व्यङ्ग्योऽर्थः ।

उत्केति । उत्कम्पिनीं पीडातिशयात् नितान्तकम्पवतीं त्वाम् अनुलक्ष्याकृत्य कम्पमानस्य तव कम्पं दृष्ट्वा कम्पयुक्तस्येत्यर्थः, तथा पीडया कामव्यथया कुसुमेषु पुष्पेषु पतितां शयिताम् अवेक्षमाणस्य अव-लोकमानस्य मे मम हृदयं चित्तं पततीव बहिर्निःसरतीव, भवत्याः क्लेशतिरीक्षणेन दारुणक्लेशोदया-दित्याशयः, इति स्फुटोऽर्थः । उत्कम्पिनीम् उत्कटमदनाविर्भावात् कम्पाभिधसात्त्विकभाववतीं त्वाम् अनु-कम्पमानस्य सुरतद्वारा कृपापात्रं कर्तु मभिलषतः, तथा कुसुमेषोः पुष्पबाणस्य मदनस्य पीडया यातनया पतितां शिथिलतनु त्वामवेक्षमाणस्य मे हृदयं पततीव त्वां सुरताय (आलिङ्गनाय) धावतीवेति व्यङ्ग्योऽर्थः ।

अनङ्गद इति । तनुभूते पीडावशात् कृशीभूते तव भुजलते बाहुवल्लीयगलम् अनङ्गदे केयूराख्य-बाहुभूषणवर्जिते सति इति ज्ञेयः, पूर्वतस्तनुत्वेन सम्प्रति शिथिलीभावसम्भवादित्याशयः । तथा गाढः तीव्रः सन्तापो यस्यां तया दृष्ट्या नयनेन च, रक्तं रक्तवर्णं तामरसं कमलं यत्र तां स्थलकमलिनीं स्थलनलिनीं वहसीव प्रापयसीव, एतद्द्वयमपि महतकष्टं जनयतीत्याशयः । इह क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः । अनङ्गं कामं कामोत्तेजनां ददाति प्रयच्छतीत्यनङ्गदा तत्सम्बुद्धौ हे अनङ्गदं कामवृद्धिके इत्यर्थः । ते तव भुजलते तनुभूते मदनव्यथया कृशीभूते, तथा गाढसन्तापया तीव्रकामपीडाद्योतिकया दृष्ट्या, दृष्टिपातेन च, स्थले पद्मिनीचित्रिणीत्यादिनायिकाकीर्णस्थले कमलिनी नलिनीरूपा तां चतुर्विधनायिकामध्येपद्मिनीरूपमात्मानं

है, क्योंकि इस समयमें भी इसकी प्रकृत अवस्था पर विश्वास नहीं करना है । जो हो, इससे भङ्गीपूर्णवाक्यमें कुछ पूछूँ।' इस प्रकार विचार कर प्रकाश्यरूपमें उसने कहा—'देवि ! मैं जानता हूँ कि आपको किस अनिर्वचनीय वैराग्यके अभाव (दूसरा अर्थ—कामजनित अनुराग) के कारण यह रोग उत्पन्न हुआ है, और निरन्तर सन्ताप होनेसे भयङ्कर हो गया है [जिसे आप सहन करती हैं], सुन्दरि ! यह रोग मुझे जिस प्रकार व्यथित करता है, सत्य ही आपको उस प्रकार व्यथित नहीं करता है । इसलिए देहदानसे भी आपको मैं स्वस्थ करनेकी इच्छा करता हूँ । व्याधिके प्रभावसे काँपती आपको देखकर अनुकम्पा (कृपा, कम्पन) करता और पुष्प शय्यामें व्याधि (दूसरा अर्थ—कामकी पीडा) से पड़ी आपको देखना मेरा हृदय मानो बाहर निकल पड़ता है । आपकी कृश भुज-लता अनङ्गद (बाजूबन्द-विहीन, कामको दत्तक करनेवाली) हुई है, तीव्र सन्तापसे युक्त आपका नयन युगल मानो रक्ततामरस (कठोर रक्तता, विरक्त अनुराग) समन्वित स्थलपद्मिनीको धारण करता है । विशेषतः

---

१. प्रकाशं वाचम् । २. जानाति । ३. अविरलसन्तापतप्तो व्याधिः । ४. तामयं व्यथयति यथा मान् । ५. देहप्रदानेन । ६. अनङ्गदेवतानुभूते । ७. गाढसन्तापतया ।