कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 665, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| ६२६ | कादम्बरी- | [ कथामुखम्- |
|---|
स्थलकमलिनीमिव रक्ततामरसाम्। दुःखितायाञ्च त्वयि परिजनेऽपि चानवरतकृताश्रुबिन्दु- पातेन वर्त्तते मुक्ताभरणता। गृहाण स्वयंवरार्हाणि मङ्गलप्रसाधनानि। सकुसुमशिलीमुखा हि शोभते नव लता' इति। अथ कादम्बरी बालतया स्वभावमुग्धापि कन्दर्पेणोपदिश्येव प्रज्ञया तमशेषमस्या- ऽव्यक्तव्याहारसूचितम् अर्थं मनसा जग्राह; मनोरथानान्तु तावतीं भूमिमसम्भावयन्ती शालीनताञ्चावलम्बमाना तूष्णीमेवासीत्। केवलमुत्पादितान्यव्यपदेशा तत्क्षणं तमानतामोद-
वहसीव, तथा सरसां शृङ्गारवर्जितां सुरतरूपशृङ्गारप्रयोजनवर्जिताम्, रक्तां केवलमनुरक्तां वहसीव,- गाढकामसन्तापोत्केकेन दृष्टिपातेन कमलिनीभूतस्य स्वस्य वामानुरागं प्रकटयसीवेति व्यङ्ग्योऽर्थः। 'स्थलकमलिनीम्' इत्यस्यापि कर्मसंज्ञा तु वहतेर्द्विकर्मकत्वादोध्या।
दुःखीति। अपि च, त्वयि दुःखितायां व्याधिप्रभावात् समुत्पन्नक्लेशायां सत्याम्, परिजनेऽपि च अन-रतं निरन्तरं कृतो विहितो यः अश्रुपातः नयनाम्बुपतनं तेन सह मुक्ताभरणता त्यक्तभूषणता वर्त्तते, अत्यन्तानुरागयुक्ततया त्वत्क्लेशेने क्लेशोदयादित्याशयः। अतएव स्वयम् आत्मनैव त्वम्, वराणि सर्व- श्रेष्ठाणि च तानि अहार्णि नियोजितानि चेति तानि वरार्हाणि, मङ्गलप्रसाधनानि माङ्गलिकभूषणानि गृहाण धारय तथा सति परिचारकेष्वपि प्राप्ताश्वासेन सता भूयोऽप्यानन्दपदं गृहेतेत्याशयः। एवञ्च नवा नवीना लता अवतिः, कुसुमैः प्रसूनैः शिलीमुखैर्भृङ्गैश्च सह वर्त्तत इति सकुसुमशिलीमुखा सत्येव राजते न पुनः सकुसुमशालिमुखेत्यर्थः, अतो भवति अपि सालङ्कारैव राजसे न पुनरलङ्कारेति भवत्या नूनमेवालङ्करणं ग्रहणीयमित्याशयः। इह दृष्टान्तोऽलङ्कारः। त्वयि दुःखितायां कामयात नया समुत्पन्न- क्लेशायां सत्यां परिचारकेऽपि च अनवरतकृताश्रुबिन्दुपातेन सह निरन्तरविहितनयनाम्बुकणपतनेन सार्धं मुक्ताभरणता वर्त्तते, भवत्याः क्लेशेनेव क्लेशोदयादिति प्राग्वदेवानिप्रायः। अतएव स्वयंवरार्हाणि विवाहोचितानि, मङ्गलप्रसाधनानि करसूत्रादीनि माङ्गलिकाभूषणानि, गृहाण। एवंविधायामपि दशायां स्वं शोभितैवेति विभञ्ज्याह—सकुसुमेति। नास्ति वालता शिशुता यस्याः सा नवालता तरुणी, कुसुममेव पुष्पमेव शिलीमुखः शरो यस्य सः कुसुमशिलीमुखो मदनः, तेन सह वर्त्तत इति सा तादृश्येव शोभते न पुनरमदनेत्याशयः, इह 'नैकधा' इत्यादिवत् 'नवालता' इत्यत्र नञः प्रकृतिभावाच्छ्लोपाभावः। नन्वो- ष्ठादन्त्यस्यवकारयोर्भेदस्य स्थानभेदेनैव स्फुटं प्रतीयमानत्वात्प्रकृतेऽभेदः कथमिति चेत् ?
'यमकादौ भवेदैक्यं डलयोर्वो रलोस्तथा'
इति नियमादवगमेन छतेरभावात्।
अथेति। बालतया शिशुत्तया स्वभावेन प्रकृत्या मुग्धा सरलापि कन्दर्पेण कामेन उपदिष्टयेव सिद्धि- तयेव प्रज्ञया धिया। कन्दर्पं समन्तम्, अव्यक्तव्याहारसूचितम् अस्फुटवाक्यप्रतिपादितम् अर्थम् उपभोग- विषयकं रहःसम्मिलनरूपं वा मनसा हृदयेन जग्राह बुबुधे। इह 'उपदिष्टयेव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः। मनोरथानाम् अभिलाषाणां तु तावतीं भूमिं समागमरूपमत्युन्नतविषयम् असम्भावयन्ती अवितर्कयन्ती शालीनतां विनीततामित्यर्थः अवलम्बमाना वाश्रीयमाणा तूष्णीं मौनमेव आसीत्। उत्पादित्तन्यव्यपदेशा
आपके दुःखित रहनेसे परिजनोंने भी निरन्तर अश्रुबिन्दु बहा कर रत्नाहार परित्याग कर दिया है (अर्थात् मोतियोंके आभूषणोंके स्थानमें अश्रुधारण दिय हैं) अतएव आप खुद सर्ववरयोग्य (स्वयं करने योग्य अच्छे और उपयुक्त स्वयंवरके योग्य) उत्कृष्ट माङ्गलिक प्रसाधनको धारण करें, क्योंकि नवीनलता (नई लता और युवती) तो पुष्प और शिलीमुख (भ्रमर तथा मन्मदेव के बाण) के साथ ही शोभावमान प्रतीत होती है।'
तदनन्तर बाल्यवस्थाप्रयुक्त स्वभावसे सरल होने पर भी मानो कन्दर्पदेव द्वारा उपदिष्ट हुई हो इस प्रकार राजकुमारके उस अस्पष्टार्थ वाक्यसे सूचित समस्त अर्थको मन ही मन वह समझ गई, किन्तु अपने अभिलाषाओंके विषयमें इतनी उच्चताको सम्भावना न सम्भव समझकर लज्जाका अवलम्बन कर चुप होकर रह गई। उस समय इसके सौरभसे व्यथित हुए भ्रमरोंके अन्धकारसे आच्छादित (ढके) चन्द्रापीडको देखनेके लिए ही मानो अन्य किसी
१. स्थलकमलिनीव । २. दुःखितायामपि । ३. क्वचित् 'मङ्गल' पदं न दृश्यते । ४. अपि च त्वय्यनवरतं', परिजनेऽपि चानवरतकृताश्रुबिन्दुपातेन वर्त्तते । मुक्ताभरणतां गृहाण ।' 'कुसुमशिलीमुखान्विता शोभते यथ लता इति । ५. अस्य दव्यङ्गुचितम् ।