कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडस्य मदलेखायाः प्रत्युत्तरम् । ११२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६२७

मधुकरपटलान्धकारितं द्रष्टुमिव स्मितालोकमकरोत् । ततो मदलेखा प्रत्यवादीत्—'कुमार ! किं कथयामि, दारुणोऽयमकथनीयः खलु सन्तापः । अपि च कुमारभावोपेतायाः किमिवान्यन्न सन्तापाय । तथाहि, मृणालिन्याः शिशिरकिसलयमपि हुताशनायते, ज्योत्स्नातपायते; ननु किसलयतालवृन्तवातेन मनसि जायमानं किं न पश्यसि खेदम् ? धीरत्वमेव प्राणसन्धारणहेतुरस्याः' इति । कादम्बरी तु हृदयेन तमेव मदलेखालापमस्य प्रत्युत्तरीचकार । चन्द्रापीडोऽप्युभयथा घटमानार्थतया सन्देहदोलाधिरूढेन चेतसा महारवेणदा

प्रकाशिताभ्यन्तराणाम् । लाननामोदेन वदनपरिमलेनोपस्थितेनमित्यर्थः यद् मधुकरपटलं भ्रमरसमूहः तेन अन्धकारितं समुत्पन्नान्धकारं तं चन्द्रापीडं द्रष्टुम् अवलोकयितुमिव स्मितालोकम् ईषद्वहास्यरूपप्रकाशम् अकरोत्, निबिडाच्छादितं वस्त्वदिकं द्रष्टुं दीपप्रकाशवदित्यदाशयः ।

इह तथोपस्थितभ्रमरसमूहेन अन्धकारितत्वसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिरलङ्कारः, 'द्रष्टुमिव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारश्चेत्युभयोरेकाङ्गिभावस्सङ्करः ।

तत इति । प्रत्यवादीत्प्रत्युत्तरमकार्षीत् । अकथनीयो वक्तुमशक्यः दारुणोऽतिकठिनः सन्तापो दाहः, रूपविकृतितयाऽस्य अनिर्वचनीयत्वाद्, कामोत्पन्नतया हीजनकत्वाच्चेत्याशयः । कुमारभावोपेतायाः कौमार्यनुरागाढ्याः सुतगमेव निरतिशयसुकुमाराया इत्याशयः, अस्याः कादम्बर्याः सम्बन्ध किमिव वस्तु विद्यते यन्न सन्तापाय दाहायेापपद्यते इति वाच्योऽर्थः । प्रतीयमानास्त्वस्तु कुमारे (अर्थात् त्वयि) भावोपेताया अनुरागवत्याः अथवा कुत्सितो गर्हितो मारः कन्दर्पो यस्मादेवंविधे परमसुन्र्दरे त्वयि, किं वा कुत्सितो यो मारः तस्य भावोपेताया नादेशक्रियामुपगताया अस्या विरहोद्दीपकतया सर्वमपि वस्तुजातं तापायेवेति ।

सन्तापप्रतिद्वन्द्विनामपि बहुत्वादैकत्वकथनेन निखिलवस्तूनामेव सन्तापकत्वं निरूपयितुमाह—तथहीति । मृणालिन्याः कमलिन्याः शिशिरकिसलयमपि शीतलवृक्षत्वमपि हुताशनायते वह्निवदाचरति, ज्योत्स्ना चन्द्रिकाऽपि लानपायते सूर्यालोकायते, स्यादनहृदेऽपि सन्तापयन्तीत्यर्थः ।

इहोनयोः प्रत्येकं क्यङन्तोपमालङ्कारः, तेन शिशिरपदायोन् सन्तापजननत्वादिपनालङ्कारः प्रतीयत इत्यलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः ।

नन्विति । सामन्त्रणे ननुशब्दः । 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । किसलयं पहवमेव तालवृन्तं व्यजनं तस्य वातैः पवनैः मनसि चेतसि खेदं क्लान्तिं किं न पश्यसि अवलोकयसि ? ननु तयाविधसन्तापे जीवनधारणमित्यत आह—धीरत्वमिति । अस्याः कादम्बर्याः प्राणसन्धारणे जीवितधारणे धीरत्वमेव धैर्यमेव हेतुनिमित्तमिति वाच्योऽर्थः । हे धीर ! त्वमेव संप्रति तस्याः प्राणसन्धारणे हेतुः, त्वां प्राप्यैव सेयं जीवितुं शक्नुयादिति तु प्रतीयमानोऽर्थः सहृदयसंवेद्यः ।

कादेति । मदलेखालापं मदलेखासम्भाषणम्, अस्य चन्द्रापीडप्रतिपादितवचनमन्दमंस्य, प्रत्युत्तरीचकार प्रतिवचः प्रादाद्, स्वस्यापि तथैवाभिधीयमानत्वादित्याशयः ।

बलेति । उभयथा घटमानार्थतया 'कुमारभाव' पदस्य कौमार्येन आमन्त्यनुरागश्चेति प्रकारद्वयेन घटिततया कारणेन, सन्देहः मदनुरागाथैव कुमारभावपदं प्रयुक्तं न वेति संशय एव दोला ताम् आरूढेनैव

बहानेसे ईषद् हास्य-प्रकाश करने लगी। उसके बाद मदलेखाने प्रत्युत्तर दिया—'राजपुत्र ! क्या कहूँ ? मदन सङ्कटूर यह सन्ताप अकथनीय है; जिसमें शिर देवी कुमारभावयुक्त (सुकुमारता) सन्ताप देनेवाले कन्दर्पके भावसे संबन्धित (अथवा आप कामसे भी अधिक रमणीय हैं, आपके भावमे युक्त) हैं इसलिए कौन-सी ऐसी वस्तु है जिससे उनको सन्ताप उत्पन्न न होता हो। देखिए—कमललता शीतल पल्लव भी अग्निके समान व्यवहार करता है और चन्द्रिका (चाँदनी) भी रौद्रके समान आचरण करती है। पल्लवोंके पंखेकी पवनसे भी इनके चित्तमें जो कष्ट उत्पन्न होता है, उसे क्या आप देखते नहीं ? ऐसी स्थितिमें इनके प्राण-धारण करनेका केवल धैर्य ही कारण है।' कादम्बरीने तो मन ही मन मदलेखाके कहनेको ही चन्द्रापीडके वाक्योंका प्रत्युत्तर दिया । 'कुमारभाव' शब्दके अर्थ दो प्रकारसे सङ्गत होनेके कारण ही, 'मेरे प्रति अनुरागार्थमें 'कुमारभाव' शब्दका प्रयोग किया है या नहीं ?' इस प्रकारके संशयरूप-दोलापर चित्तमें चन्द्रापीड, महाश्वेताके साथ प्रलाप-डूबे

---

१. ०००अन्धकारितं द्रष्टु । २. सुकुमार । ३. सुकुमार... । ४. पश्यति । ५. कादम्बरीहृदयेन ।