कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 667, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| ६२८ | कादम्बरी | [ कथायाम्- |
|---|
सह प्रीत्युपचयचतुराभिः कथाभिः१ महान्तं कालं२ स्थित्वा तथैव महता यत्नेन मोचयित्वा- त्मानं स्कन्धावारागमनाय कादम्बरीभवनान्निर्ययौ ।
निर्गतश्च तं तुरङ्गममारुरुक्षन्तं पश्चादागत्य केयूरकोऽभिहितवान्—'देव ! मदलेखा विज्ञापयति—'देवी कादम्बरी३ प्रथमदर्शनजनितप्रीतिः पत्रलेखां निवर्त्तमानामिच्छति, पश्चा- द्यास्यति' इति श्रुत्वा देवः प्रमाणम् ।' इत्याकर्ण्य चन्द्रापीडः 'केयूरक ! धन्या स्पृहणीया च पत्रलेखा, यामेवमनुबध्नाति, दुर्लभो देवीप्रसादः प्रवेश्यताम्'इत्यभिधाय पुनः स्कन्धा- वारमेवाजगाम५। प्रविशन्नेव पितुः समीपादागतमभिज्ञाततरम्६ आलेखहारकमद्राक्षीत् । धृत- तुरङ्गमश्च प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा दूरादेवापृच्छत्—'अङ्ग ! कच्चित् कुशली तातः सह सर्वेण परिजनेन, अम्बा च सर्वान्तःपुरैः४ इति । अथासावुपसृत्य प्रणामानन्तरं—'देव ! यथाज्ञापयसि' इत्यभिधाय लेखद्वितयमर्पयाम्बभूव । युवराजस्तु शिरसि कृत्वा स्वयमेव च तदुन्मुच्य क्रमशः पपाठ—
कृतारोहणेनैव-चेतसा हृदयेन । प्रीत्युपचयेन प्रणयातिशयेन चतुरा दक्षाः ताभिः कथाभिः सम्भाषणैः, महान्तं कालम् अत्यधिकं समयम् । तथैव तद्विधाभिर्निपुणाभिः कथाभिरेव । आत्मानं मोचयित्वा ताभ्यो निष्काश्य अनुमतिम् आदायेत्यर्थः । स्कन्धावारगमनाय स्वसैन्यसमीपोपस्थितये । निर्ययौ निजगाम ।
निर्गतमिति । निर्गतं निःसृतम् तुरङ्गमं वाजिनम् आरुरुक्षन्तम् आरोढुमिच्छुन्तं तं चन्द्रापीडम् । प्रथमदर्शनेनैव पत्रलेखायाः सर्वप्रथमविलोकनेनैव जनिता उत्पन्ना प्रीतिः स्नेहो यस्याः सा । निवर्त्तमाना भवता इहैव रच्यमानाम् इच्छति समीहते । पश्चात् यास्यति गमिष्यति पत्रलेखेति शेषः । देवो भवान्, प्रमाणं विधेयनिर्णयिता । देव्याः कादम्बर्याः प्रसादोऽनुग्रहः । अनुबध्नाति अनुगच्छति विषयीकरोती- त्यर्थः । प्रवेश्यतां गृहीत्वा गम्यतां पत्रलेखेति शेषः ।
प्रविशन्निति । प्रविशन्नेव स्कन्धावार इति शेषः, पितुःसमीपात् जनकपाश्चात् अभिज्ञाततरम् अतीव परिचितम्, अतएव प्रतिपन्नप्रेरिततया न संशय इत्याशयः । आलेखहारकं पत्रवाहकम् अद्राक्षीत् दृष्ट- वान् । धृततुरङ्गमश्च गृहीताश्वश्च प्रीतिविस्फारितेन स्नेहविस्तीर्णीकृतेन चक्षुषा नयनेन । अपृच्छत् पृष्ट- वान्—अङ्गेति सम्बोधनबोधकमव्ययम् । 'अथ सम्बोधनार्थकाः स्युः, पाट् प्याडङ्ग हे हे भोः' इत्यमरः । कच्चिदिति ज्ञातार्थे । सर्वान्तःपुरैः निखिलावरोधपुरस्थनारीभिः सह । इति कच्चित् ज्ञातुमभिलषामीत्यर्थः ।
अथेति । असौ आलेखहारकः । उपसृत्य समीपमेत्य यथा आज्ञापयसि येन प्रकारेण पृच्छसि तथा ते सर्व एव क्षेमयुक्ता इत्यर्थः । लेखद्वितयं पत्रयुगलम् अर्पयाम्बभूव अर्पितवान् । स्वयमेव आत्मनैव तत् लेखद्वितयम् उन्मुच्य आच्छादकात् प्रच्याव्य । पपाठ पठितवान्—
द्वारा बहुत देर तक मनोहर आलाप करनेके पश्चात् उस मार्गमें ही गुरुतर यत्नसे अपनेको मुक्त कराकर स्कन्धावार (डेरे) में जानेके लिए कादम्बरीके भवन से निकला।
बाहर निकलकर घोड़े पर चढ़नेकी इच्छा ही करता था कि इतनेमें केयूरकने पीछेसे आकर कहा—'राजकुमार ! मदलेखा सूचित करती है कि—'पत्रलेखाके प्रथम दर्शनने ही देवीको सन्तोष उत्पन्न कर दिया है, अतएव वह इच्छा करती है कि—आप उसको यहाँ छोड़ जायें, वह पीछे जाएगी' इसे सुनकर इस समय आप जैसा निश्चय करें (अर्थात् इस विषयमें आपकी क्या आज्ञा है ?)' यह सुनकर चन्द्रापीडने उत्तर दिया—'केयूरक ! पत्रलेखा धन्य और सब लोगोंका ही स्पृहणीय है, क्योंकि जिसके ऊपर देवीका यह दुर्लभ अनुग्रह हुआ है, अतएव तुम इसे अभ्यन्तरमें प्रवेश कराओ।' यों कहकर फिर वह सेनाके समीप ही आ पहुँचा । उसने सेनाके अभ्यन्तरमें प्रवेश करते ही देखा कि—अत्यन्त परिचित एक पत्रवाहक पिताके समीपेसे आया हुआ है। उस समय वह घोड़ेको खड़ा करके प्रीतिसे फैले हुए नेत्र-सहित दूरसे ही पूछने लगा—'भद्र ! क्या ? समस्त परिजनोंके साथ पूज्य पिताजी और समस्त अन्तःपुरस्थ रमणियोंके साथ माताजी कुशलपूर्वक तो हैं ?' इसके बाद उस पत्रवाहकने समीपमें आकर प्रणाम करनेके अनन्तर कहा—'देव ! आप जैसे कहते हैं, वे उस प्रकारसे ही कुशलसे हैं' यों कहकर दो पत्र समर्पण कर दिए । राजकुमार उन दोनों पत्रोंको शिरसे लगाकर और स्वयं ही खोलकर क्रमसे पड़ने लगा—
१. मधुरालापगर्भाभिः कथाभिः । २. कालञ्च । ३. क्वचित् 'खलु' इत्यधिकः पाठः । ४. क्वचित् 'निज' इत्यधिकः पाठः । ५. अभिजगाम, जगाम । ६. अभिजाततरम् ।