कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडप्रत्यानव० ११३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६२६

‘स्वस्ति, उज्जयिनीतः सकल-राजन्य-शिखण्ड-शेखरीकृत-चरणारविन्दः परममाहेश्वरो महाराजाधिराजो देवस्तारापीडः सर्वसम्पदामायतनं चन्द्रापीडमुद्गच्छचारु-चूडामणि-मरीचि-चक्र-चुम्बिन्त्युत्तमाङ्गे चुम्बन्नन्दयति। कुशलिन्यः प्रजाः, किन्तु कियानपि कालो भवतोऽदृष्टम्य गतः, बलवदुत्कण्ठितं नो हृदयम्, देवी च सहान्तःपुरैर्म्लानिमुपनीता, अतो लेखवाचन-विर-तिरेवै प्रयाणकालता नेतव्ये’ति । शुकनासप्रेषिते द्वितीयेऽप्यमुमेवार्थं लिखितमवाचयत् । अ-स्मिन्नेवावसरे समुपसृत्य वैशम्पायनोऽपि लेखद्वितयमपरमात्मीयमस्मादभिन्नार्थमेवादर्शयन्।
अथ ‘यथाज्ञापयति तातः’ इत्युक्त्वा तथैव तुरगारूढः प्रयाणपटहमवादयत्। समीपे स्थितञ्च महताश्वीयेन परिवृतं महाबलाधिकृतं बलाहकपुत्रं मेघनादनामानमादिदेश—

स्वस्तीति । स्वस्ति तव शुभाशीरस्त्वित्यर्थः । ‘स्वस्ति मङ्गलाशीर्वादापनिर्णजनादिषु’ इति भागुरिः। पुत्रपत्रे चादावेव स्वस्तिपदं प्रयुञ्जते शिष्टाः । तथा च वररुचिवचनम्—‘आशीर्वचनसंयुक्तं पुत्रपत्रे पदकक्रमम्’ इति । सकलैः समस्तैः राजन्यैः औपनिवेशिकराजभिः शिखण्डेषु शिरःसु शेखरीकृतम् अलङ्कारीकृतं चरणारविन्दं पादकमलं यस्य सः, परममाहेश्वरो महाशैवः । उज्जयिनीतो विशालातः सकाशात् महाराजाधिराजो महतां राज्ञामधीशः । उद्गच्छद् उद्गच्छद् चारु मनोहरं यत् चूडामणिमरीचीनां शिरो-मनिदीप्तीनां चक्रं समूहः तत् चुम्बति स्पृशतीति तस्मिन्, उत्तमांगे शिरसि चुम्बन् चुम्बनं कुर्वन्, सर्व-सम्पदां समग्रसम्पत्तीनाम् आयतनं भाजनं चन्द्रापीडं नन्दयति अभिनन्द्य विलेखयतीत्यर्थः । प्रचालितां रीतिनमवलम्ब्यायमशोऽत्रोपनिबद्धो लेखकेनेत्यवधेयन् ।

कुशलेति । प्रजा राज्यान्तर्वर्तिजनाः कुशलिन्यः क्षेमवत्यः सन्ति, किन्तु अदृष्टस्य अस्माभिरवीक्षि-तस्य भवतस्तव, कियानपि अधिकतर इत्यर्थः कालो गतो व्यतीतः अत एव नोऽस्माकं हृदयं चेतः बल-वदुत्कण्ठितम् अत्यधिकोत्सुकम् । देवी तव जननी विलासवती च, अन्तःपुरैः तत्रत्यनारीभिः सह म्लानिं मनःक्लेशम् उपनीता भवतैव उपलम्भिता, अतोऽस्माद्धेतोः लेखवाचनविरतिरेव पत्रपाठनमाप्तिसमय एव प्रयाणकालताम् उज्जयिनीं प्रति प्रस्थानकालतां नेतव्या प्रापणीया । इदमेकं पत्रम् ।

शुकेति । अमुमेव उक्तरूपमेव अर्थं विषयं लिखितं लिपीकृतम् अवाचयत् अपठत् । अस्मात् चन्द्रापीडपत्रात्, आत्मीयं स्वीयम् अपरम् अन्यत् लेखद्वितीयं पत्रयुगलं पितुः शुकनासस्यैकं महाराजा-धिराजस्य चैकमित्यर्थः, अदर्शयत् दर्शितवान् चन्द्रापीडायेति शेषः ।

अथेति । अथ तद्वाचनानन्तरम् । आज्ञापयति आदिशति । तथैव प्राग्वदेव । प्रयाणपटहं प्रस्थान-टक्काम्यवादयत् वादितवान् । महता विपुलेन, अश्त्रीयेन तुरङ्गमसैन्यनिकरेण परिवृतं परिवेष्टितम् । महत् यद् बलं सैन्यं तत्र अधिकृतं तदध्यक्षतायां नियुक्तम् बलाहकस्य मुख्यसेनाध्यक्षस्य पुत्रमात्म-जम् । आदिदेश साज्ञापयामास—

'तुम्हारा मङ्गल हो, उज्जयिनीसे समस्त सामन्तगण जिनके चरणारविन्दको मस्तकोंमें अलङ्कार किये हैं, ऐसे परम शैव और देवताके तुल्य प्रभावशाली, महाराजाधिराज तारापीड, समस्त सम्पत्तियोंके भाजन चन्द्रा-पीडके ऊपर फैलते हुए, सुन्दर चूडामणि के किरण-जालसे चुम्बित मस्तक पर चुम्बन-पूर्वक अभिनन्दन करके लिखते हैं। प्रजाएँ कुशलसे हैं, किन्तु तुझे देखे बहुत समय बीत गए हैं, अतएव मेरा मन बहुत ही उत्कण्ठित हो गया है। और समस्त अन्तःपुरस्थ रमणियोंके साथ महारानी भी मनके कष्टसे कातर हो गई हैं, इसलिए पत्रवाचनके समाप्ति-समयमें ही उज्जयिनीके प्रति यात्राका समय करना।' फिर शुकनासके द्वारा भेजे हुए द्वितीय पत्रको भी बाँचकर देखा कि यही विषय लिखा हुआ है। इस अवसरमें ही वैशम्पायनने भी समीपमें आकर अपने पास आए हुए इस पत्रसे अभिन्न अर्थसम्पन्न दो पत्र चन्द्रापीडको दिखाए।

इसके बाद पिताजी जैसी आज्ञा करते हैं (वैसा ही करूँगा)' यों कहकर यों का यों ही घोड़े पर बैठे बैठे उसने प्रयाण-पटह (कूचका नगाड़ा) बजवा दिया और अपने समीपमें रहनेवाले विशाल अश्व-सैन्यसे परिवेष्टित तथा विपुल सैन्यके अध्यक्ष मेघनाद-नामके बलाहक (प्रधान सेनापति) के पुत्रको आदेश दिये कि—

---

१. किन्तु।
२. दृष्टस्य भवतोऽदृष्टस्य।
३. क्वचित् ‘गत’ इति न विद्यते।
४. क्वचित् ‘देवीसमेतम्’ इत्यधिकः पाठः।
५. दनस्ततो लेखवाचनविरतिरेव।
६. प्रयाणकालता, प्रयाणकारणता ।
७. क्वचित् ‘कस्या-पिना’ इत्यधिकः पाठः।
८. तथैव च।
९. अवादपयत्।
१०. समीपावस्थितञ्च, समीपावस्थितञ्च ।
११. महता ह्वेवीयेन ।