भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 683, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 683

६४४ कादम्बरी- [ कथायाम्-

व्रणितचरणाङ्गुष्ठकेन, असम्यक्कृत-रसायनानीताकालज्वरेण, जरां गतेनापि दक्षिणापथाधि-राज्यवरप्रार्थना-कदर्धित दुर्गेण, दुःशिक्षित-श्रमणादिष्ट१-तिलकाबद्धविभवप्रत्याशेन, हरित-पत्र-रसाङ्गार-मसी-मलिन-शम्बूकाहिना, पट्टिका-लिखित-दुर्गास्तोत्रेण, धूम-रक्ताक्तकाक्षर-ताल-पत्रकुहक-तन्त्र३-पुस्तिका-संग्राहिणा, जीर्ण-पाशुपतोपदेश४-लिखित-महाकालमतेन, आवि-र्भूत-निधि-वाद-व्याधिना, सञ्जात-धातुवाद-वायुना, लग्नासूर-विवर-प्रवेश-पिशाचेन, प्रवृत्त-


रङ्गपंः तेन व्रणितः चरणाङ्गुष्ठो यस्य तेन, दर्भादिच्छित्तिदूरीकरणाय कृमिसूत्रकोपेंग पादाङ्गुष्ठाच्छादनम्।

असम्यगिति। सम्यक् कृतो यथाविधि विहितो न सम्यक् कृतो येन तेन रसायनेन जराव्याधि-विनाशिवहुद्रव्यव्ययसाध्यपारदकुलङ्गाद्यौषधसेवनेन आनीतः प्रापितः कालज्वरः मरणपर्यवसायितापो येन तेन। अनेन मुमूर्षोरपि वैराग्यं नोत्पद्यत इति तृष्णातिशयो ध्वन्यते।

जरामिति। जरां गतेनापि अत्यन्तपरिणतवयस्त्वं वृद्धत्वमिति यावत् प्राप्तेनापि सता, दक्षिणा-पथस्य दाक्षिणात्यदेशस्य यद् अधिराज्यमाधिपत्यं तस्य वरप्रार्थनया अभीष्टयाच्ञया कदर्यिता विरक्ती-कृता दुर्गा चण्डिका येन तेन।

दुरिति। दुःशिक्षितेन लब्धकुशिक्षणे श्रमणेन केनचित् अनिर्दिष्टनाम्ना परिव्राजकविशेषेण आदिष्टे तिलके सिद्धोपधिजनिते भ्रूयुगलमध्यविन्दौ लावद्धा विहिता विभवप्रत्याशा धनसम्पदभिलापो येन तेन।

हरितेति। हरितपत्ररसेन नीलपलाशनिर्यासेन युक्ता सहिता या अङ्गारमसी तया मलिनं शम्बूकं शङ्खं वहतीति तेन शङ्खमयमसीपात्रधारिणेत्यर्थः।

पट्टिकेति। पट्टिकायां दारुफलके लिखितं लिपीकृतं दुर्गास्तोत्रं येन तेन।

धूमेति। धूमेन रक्तानि रञ्जितानि अलक्तकाक्षराणि यावकद्वारा लिपीकृतवर्णा येषु तैस्तथोक्तैः तालपत्रैः या कुहकाय इन्द्रजालाय तन्त्रमन्त्राणां वशीकरणमारणमोहनोच्चाटनादीनां पुस्तिका तां संगृह्णातीति तेन सङ्ग्रहकारिणेत्यर्थः।

जीर्णेति। जीर्णेः परिणतवया यः पाशुपतः शैवः तस्य उपदेशेन मनुष्यरुधिरेण होमप्रतिपादक-शित्त्या लिखितं लिपीकृतं महाकालमतम् ईश्वरमतं येन तेन।

आविरिति। आविर्भूतः प्रकटितो निधिवादः 'अनेन विधिना निधिर्लभ्येत' इति धनभाण्डवाद इव व्याधिर्यस्य तेन।

सञ्जातेति। सञ्जातः समुत्पन्नः धातुवादः 'अनेन कर्मणा लौहं ताम्रं वा सुवर्णं भवति' इति धातु-विषयकप्रवाद एव वायुः वातव्याधिर्यस्य तेन।

लग्नेति। लग्नः असुरविवरे पातालवासिदैत्यच्छिद्रे प्रवेशः प्रवेशावेश एव पिशाचो यत्र तेन।

प्रवृत्तेति। प्रवृत्तः उत्पन्नो यक्षकन्यासु गन्धर्वपुत्रीषु कामित्वमनोरथेन सुरताभिलाषेण व्यामोहो विशेषेण बुद्धिभ्रान्तिर्यस्य तेन।


अङ्गुष्ठावरण किया था उसे घिस जानेके कारण चरणके अँगूठेमें विवाई फूट गई थी। विधिके अनुसार निर्माण नहीं किए गए रसायनके प्रयोग (सेवन करने) से असामयिक ज्वर आ गया था। अत्यन्त वृद्ध होने पर भी दाक्षिणात्यदेशके राज्यके वरकी प्रार्थना करके चण्डिका देवीको विरक्तकरता (पीड़ा देता) था। कुशिक्षासे शिक्षित किसी संन्यासीके आदेशसे तिलक धारण कर, उससे ही धनसम्पत्ति मिलनेकी प्रत्याशा करता था, हरिद्वर्ण पत्तोंके रससे संयुक्त अङ्गार (कोयले) की बनी हुई मसी (स्याही) से मलिन हुई एक सीपी उसके निकट थी। एक काष्ठ-फलक (पट्टी) पर उसने दुर्गाका स्तोत्र लिख रक्खा था। उसके पास इन्द्रजालके लिए एक तन्त्र-मन्त्रोंकी पुस्तकका संग्रह था, जिसके तालपत्रों पर लिखे आल्ताके रस (लाल लाक्ष) से अक्षर धुएँसे रंग गए थे। किसी प्राचीन महापाशुपतके उपदेशसे उसने महाकाल-मत लिख लिया था। 'इस अनुष्ठानको करनेसे निधि (खजाना) प्राप्त किया जाता है, इस प्रकारके प्रवादकी व्याधि उसके हृदयमें आविर्भूत हुई थी। 'इस अनुष्ठानको करनेसे लोहा भी सोना होता है' इस प्रकारके धातुविषयक प्रवादमूलक वातव्याधि उसे उत्पन्न हो गई थी। असुरोंके हृद (पाताल) में प्रवेश करनेका आकरूप पिशाच उसके पीछे लगा था। यक्ष-कन्याओंके


१ ॰'श्रवणादिष्ट॰'। २ ॰'नपी॰'। ३. कुतुकुहकनन्त्रयन्त्रमन्त्र । ४. जीर्णमहापाशुपतोपदेश ।