भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 684, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 684

शरद्वद्विद्वामिवर्णनम् ११८] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। ६२५

वृद्धकन्यका-कामित्व-मनोरथ-व्यामोहेन; वर्द्धितान्तर्द्धान-मन्त्रभावनसंग्रहेण; श्रीपर्वताश्चर्य-वार्तासंश्रवाभिज्ञेन; असकृदभिमन्त्रित-सिद्धार्थक-प्रहृति-प्रवाहितैः पिशाचगृहीतकैः करतल-ताडन-चिपटीकृत-श्रवणपुटेन; अविमुक्त-शैवाभिमानेन; दुर्ग्रहीतालाबुवीणावादनोद्वेजित-पथिक-परिहृतेन; दिवसमेव मशकक्वणितानुकारि किमपि नमितोत्तमाङ्गं गायता; स्वदेश-भाषानिबद्ध-भागीरथी-भक्तिस्तोत्र-नर्तकेन; गृहीत-तुरगब्रह्मचर्येण अन्यदेशागतोषितासु जरत्प्रव्रजितासु बहुकृत्वः सम्प्रयुक्त-स्त्रीवशीकरणचूर्णेन; अतिरोपणतया कदाचिद् दुर्व्यवहार-

वर्द्धितेति। वर्द्धितो वृद्धितङ्गतः अन्तर्द्धानमन्त्रभावनाय तिरोभावनमन्त्रनिष्पादनाय सङ्ग्रह आग्रहो येन तेन।

श्रीति। श्रीपर्वते श्रीमन्नगशैले यत् आश्चर्यवार्तामहत्त्वम् अद्भुतजनश्रुतिसमूहस्तस्य अभिज्ञेन विदुषेण।

पुरा किल कस्मिश्चिदचले पार्वत्या अपि सौभाग्यमिच्छन्ती लक्ष्मी (मुहुर्मुहु) र्च्चनं तपस्यन्ती निवबन्धेनं च कारयित्वा बह्वो हवनं चकार, तत आरभ्यासावचलः 'श्रीपर्वत' इति नाम्ना प्रसिद्धोऽभूदिति पुराणसिद्धम्।

असकृदिति। असकृन्निरन्तरम् अभिमन्त्रिणानां मन्त्रद्वारामौकिकशक्तिसमुत्पादितानां सिद्धार्थकानां सर्षपाणां प्रहत्या रक्षोभूतपिशाचानां दूरीकरणाय तच्छरीरेषु मुहुर्मुहुः प्रक्षेपेण प्रवाहितैः कोपाच्छीघ्र-मायातैः पिशाचगृहीतकैः भूताविष्टलोकैः करतलताडनेन हस्ततलाघातेन चिपटीकृतं चिपिटक्वत् विस्तारितीकतं श्रवणपुटं श्रोत्रपुटं यस्य तेन।

अवीति। अविमुक्तः अनुज्झितः शैवाभिमानः शैवोऽहमित्यवलेपो येन तेन।

दुर्ग्रहीतेति। दुर्ग्रहीता वादनकालिकग्रहणप्रकारं विरहय्य परिधृता या अलाबुवीणा तुम्बीरचित-दण्डक्रीयं तस्य वादनेन तज्जनितैर्विरसौःकृतैः पथिकैः पान्थैः परिहृतः परित्यक्तस्तेन।

दिवसमिति। दिवसं वासरमेव न तु रात्रौ यत् मशकस्य झनितं झिङ्झिनं तदनुकर्तुं शीलं यस्य तत् यथा स्यात्तथा, कम्पितं चालितम् उत्तमाङ्गं शिरो यत्र क्रियायां तद् यथा स्यात्तथा च किमपि वक्तुम-शक्यं गायता गानं विदधता। वासरमित्यन्तसंयोगे द्वितीया।

स्वदेशेति। स्वदेशभाषा द्राविडदेशवाणी तया निबद्धं गुम्फितं यद् भागीरथ्या गङ्गाया भक्तिस्तोत्रं तेन नृत्युति गात्रविक्षेपं करोतीति तेन।

गृहीतेति। गृहीतं स्वीकृतं तुरगस्येव अश्चस्येव ब्रह्मचर्यं येन-न तादृशस्तस्य भावस्तथा कार-णेन यथा अश्वा निरन्तरसंयमनप्रतिबन्धादेव ब्रह्मचर्यं धारयन्ति न पुनः शुभप्राप्तिलोभात् तथा अय-मपि योषित्प्राप्यभावादेव ब्रह्मचर्यं धारितवान् न पुनः पुण्योपार्जनप्रत्याशयेत्याशयः। अन्यदेशाद् अन्य-जनपदान् आगता आयाताः सत्य दयिताः तत्रावस्थितास्तासु जरत्प्रव्रजितासु जराजीर्णसंन्यासिनिषु बहुकृत्वः अनेकवारान् सम्प्रयुक्तं निक्षिप्तं स्त्रीवशीकरणचूर्णं येन तेन। एतेनास्य महाकामुकत्वं प्रतीयते।

अतीति। रुष्टानां पुंषाणां ह्युन्मानां समाहार इत्यद्युप्त्री सजाता अद्यपुर्प्पीत्यटपुप्पिका सजाते


वृद्ध कन्या कामेने का अभिलाषी होने से उसको मन्त्रिन (बुद्धिमें भ्रम) उत्पन्न हो गया था। अन्तर्द्धान (अदृश्य) हो जानेके उपयोगी मन्त्र-साधन करनेके लिए उसकी अग्रह-वृद्धि पाई जाती थी। श्रीपर्वतके हजारों आश्चर्यमय वृत्तान्तोंको वह जानता था। अभिमन्त्रित की हुई सरसोंको भूतभगानेके लिए बारम्बार शरीरों पर फेंकनेसे दौड़े हुए-पिशाचसे अभिभूत-मनुष्योंके करतल (थप्पड़) से मारकर इसके कान चपटे कर दिए थे। उसने अपने शैव होनेका अभिमान नहीं छोड़ा था। विपरीत भावसे (उलटा-पुलटा) पकड़कर बजाई गई अलाबू (तूंबे) की वीणा का शब्द सुनकर उद्विग्न हो कर पथिक गण (राही) उसका परित्यागकर चले जाते थे। दिन भर मस्तक हिला-हिलाकर वह मशक-शब्द (मच्छर के भिनभिनाहट) के समान अनिर्वचनीय गान करता था। स्वदेशीय भाषामें रचना किए हुए गङ्गाके एक भक्तिस्तोत्रको गाता हुआ नृत्य करता था। अगा-ब्रह्मचर्य (स्त्रियोंके न होनेसे बलात्कारात्ते रक्षित ब्रह्मचर्य) के समान ब्रह्मचर्य ग्रहण करनेके कारण, अन्यदेशसे आकर उस स्थानमें बसती हुई वृद्ध संन्यासिनियोंके शरीरपर स्त्री-वशीकरणका चूर्ण निक्षेप (डाला) करता था। अत्यन्त कोपन-स्वभाव (चिड़-चिड़ापन) होनेके कारण बलिष्ठोंके समीपने वैरीजैसे अथवा दूसरेके द्वारा


१. '...सम्बर्द्धितान्तर्द्धानसंग्रहेण। २. आकुचिन्ताभिज्ञैः। ३. '...निबडीकृत०'। ४. ०प्रथनासुद्रेजनाकुल०। ५. अलब्बुदु०, ०लम्बुडूण०। ६. दिवसमग्रेऽशकमणितानुकारि ...स्तरेन। ७. ०...आगतसु। ८. प्रव्रजितासु। ९. आधुपुप्पिका।

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका) · पृष्ठ 684, कुल 709 में से · BharatKosha