भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 691, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 691
६५४कादम्बरी-[ कथायाम्-

कथय, तत्रभवत्या महाश्वेतायाः समदलेखाया देव्याः कादम्बर्याश्च कुशली वा सकलः तमालिका-केयूरकादिर्^१ परिजनः ?' इति। साब्रवीत्—'देव ! यथाज्ञापयसि भद्रम्। त्वामे-^२ र्चयति शेखरीकृताञ्जलिना ससखीजना सपरिजना देवी कादम्बरी' इति। एवमुक्तवतीं पत्रलेखामादाय मन्दिराभ्यन्तरं विसर्जितराजलोको विवेश। तत्र चोत्ताम्यता मनसा धारयितुमपारयन् कुतूहलम्, अतिप्रीत्या दूरमुत्सारितपरिजनः प्रविश्यागारप्ररूढायाः^३ स्थलकमलिन्याः पृथुभिरुन्नालैः पलाशैरुप रचिता तप त्रकृत्यायाः^४ अध्यास्य मध्यभागमन्यतरस्य मरकत-पताकायमानस्य पत्रमण्डपस्य^५ तले चरणारविन्देन समुत्सार्य सुखप्रसुप्तं हंसमिथुनमुपविश्या-प्राक्षीत्—'पत्रलेखे ! कथय, आगते मयि^६ कथमसि स्थिता ? कियन्ति वा दिनानि ? कीदृशो वा देवीप्रसादः ? का वा गोष्ठ्यः समभवन् ? कीदृशो वा कथाः समजायन्त ? को वातिश-येनास्मान् स्मरति^७ ? कस्य वा गरीयसी प्रीतिः' इति। एवं पृष्टा च व्यजिज्ञपत्—'देव ! दत्तावधानेन श्रूयताम्, यथा स्थितास्मि, यावन्ति वा दिनानि, यादृशो वा देवीप्रसादः, यथा

समदलेखा तस्याः। शेखरीकृतो मस्तकालङ्कारीकृतो योऽञ्जलिः पाणिद्वयसंयोगस्तेन।

एवमिति। विसर्जितः परित्यक्तो राजलोकः स्वाधीनतृपतिवर्गो येन स तादृशश्चन्द्रापीडः। विवेश प्रविष्टवान्। उत्ताम्यता कादम्बरीवियोगेन अस्थैर्यं प्राप्नुवता। धारयितुं संवरीतुम् अपारयन् अशक्नुवन् अतिप्रीत्या अत्यधिकस्नेहेन दूरम् उत्सारितो विसर्जितः परिजनो येन सः। अङ्गारप्ररूढाया भवनाभ्यन्त-रोत्पन्नायाः पृथुभिर्विस्तृतैः, तथा उद्गतानि उत्थितानि नालानि येषां तैः, पलाशैः पर्णैः, उपरुचितं विहि-तम् आतपत्रकृत्यं छत्रकार्यं यया तस्याः स्थलकमलिन्याः स्थलपद्मिन्याः, मध्यभागं मध्यदेशम् अध्यास्य अधिष्ठाय, मरकतपताकायमानस्य अश्मगर्भ रत्न रचित वैजयन्तीवदाचरतः पत्रमण्डपस्य पर्णमण्डपस्य तले अधःप्रदेशे सुखप्रसुप्तम् आनन्दशयितं हंसमिथुनं हंसयुगलं चरणारविन्देन पादकमलेन समुत्सार्य दूरीकृत्य। अप्राक्षीत् पृष्टवान्।

पत्रेति। कियन्ति किं संख्यावन्ति वा दिनानि वासराणि स्थितासीति शेषः। देव्याः कादम्बर्याः कीदृशः किद्रूपः प्रसादोऽनुग्रहः। गोष्ठ्यः अन्योन्यसंलापाः। 'गोष्ठी सभासंलापयोः' इति मेदिनी। अति-शयेन आधिक्येन, स्मरति स्मृतिपथमानयति। गरीयसी अतिशयेन गुरुतरा प्रीतिः स्नेहो मयीति शेषः।

एवमिति। अपि च, एवम् उक्तप्रकारेण पृष्टा प्रश्नविषयीकृता पत्रलेखेति शेषः, व्यजिज्ञपत् न्यवेदयत्। दत्तावधानेन चित्तैकाग्र्येण।


लगा—'पत्रलेखे ! माननीया देवी महाश्वेता और मदलेखासहित देवी कादम्बरी सबकी कुशल तो कहो ? एवं तमालिका और केयूरकादि समस्त परिजनवर्ग भी कुशलसे तो हैं?' पत्रलेखाने उत्तर दिया—'राजपुत्र ! जैसे आप पूछते हैं वैसे ही वे कुशल हैं सखी जन और परिजनोंके साथ देवी कादम्बरी मस्तक पर अञ्जलिपुट रखकर आपको नमस्कार करती हैं। इस प्रकार कहती हुई पत्रलेखाको लेकर और समस्त राजाओंको विदा करके वह मन्दिरके अभ्यन्तरमें प्रवेश किया। वहाँ मन विरहसे उतावले होनेके तथा अत्यधिक प्रीतिके कारण वह बहुत देर तक कुतूहलको रोकनेमें समर्थ न हुआ, इसलिए समस्त परिजनोंको हटाकर एक कमरेमें जाकर, एक स्थल-पद्मिनीके मध्यमें प्रवेश कर गया। उसके ऊँचे नाल (दण्ड) वाले और बड़े-बड़े पत्रसमूह छत्र (छाते) का कार्य करते थे। आनन्दसे सोए हुए एक हंस-मिथुनको मरकतमणि-निर्मित पताकाके समान शोभायमान प्रतीत होते एक दूसरे पत्र-मण्डपके तले चरणारविन्द द्वारा सरका कर, वहाँ बैठ कर, पत्रलेखासे पूछने लगा—'पत्रलेखे ! कहो, मेरे आने पर तू किस भावसे वहाँ कितने दिन तक रही ? देवी कादम्बरीका अनुग्रह तुम्हारे ऊपर किस रूपका था ? परस्पर क्या क्या वार्त्तालाप हुआ (बात-चीत हुई)? सहचरियोंसे कैसी कैसी बातें हुईं? [मेरा प्रस्ताव किस रूपमें आया] हमें वहाँ कौन अधिक स्मरण करता है? और मेरे प्रति किसकी अधिक प्रीति मालूम होती है?' इस प्रकार राजपुत्रसे पूछी जाने पर उसने उत्तर दिया—'राजकुमार ! मैं किस भावसे कितने दिन वहाँ रही, देवीका जिस प्रकार अनुग्रह हुआ, परस्पर जो वार्तालाप हुआ, और जैसी कथाएँ हुई


१. केयूरकादिः, केयूरकादिकः।
२. त्वामेव।
३. अगारमचिरप्ररूढायाः।
४. विरचितात्तपत्रकृत्यस्य।
५. शयनमण्डपस्य तालस्य तले।
६. क्वचित् 'मागते मयी'ति पाठो न विद्यते।
७. यो वातिशयेन तव स्मरति यस्य वा त्वयि गरीयसी प्रीतिरस्तीति।
८. इह 'मयि' इत्यधिकः पाठः।