कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 70, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशूद्रकवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २१
मात्राच्युतक-बिन्दुमती-गूढचतुर्थपाद-प्रहेलिका-प्रदानादिभिः, वनितासम्भोगसुख-पराङ्मुखः सुहृत्परिवृतो दिवसमनैषीत्^१। यथैव च दिवसमेवारब्ध-विविध-क्रीडा-परिहास-चतुरैः^२ सुहृद्भिरुपेतो निशामनैषीत्। एकदा तु नातिदूरोदिते नव-नलिन-दलसम्पुट-भिदि किञ्चिन्मुक्त^३-पाटलिम्नि भगवति
तत्र विटपदादिकारमात्राच्युतो द्वितीयार्थवद्वृत्तस्यावगमः। पद्मवर्णसंख्यया बिन्दुमात्रनिवेशनैन तत्तद्वर्णोपलब्धिर्बिन्दुमती। यथा—
द्विल्लङ्कवलङ् विंङ् ळिंहोः हुहुदृङ्गींरंहूः। ल्ळुककि हुहुदाहुलङ्लीळ्होह हंहूः॥
एतत्पद्यं यथा—
'त्रिनयनचूडारत्नं मित्रं सिन्धोः कुमुद्वतीबन्धुः। अयमुदयति युगुणारुणरमणीवदनोपमश्चन्द्रः॥'
यत्र प्रथमद्वितीयतृतीयचरणेषु तुरीयपादस्य वर्णा गुप्तास्तिष्ठन्ति स गूढचतुर्थपादः। यथा—
'दयावान् प्रयतः शुद्धः प्रबुद्धकमलेक्षणः। पापापहस्त्रिभुवनं बुद्धः पायादपायतः॥'
इह चतुर्थः पादः पादत्रयगतानामेकाचङ्गाद्धितानामक्षराणां यथाक्रमं योजनया समुल्लसति॥' अर्थस्तु सुगम एव। प्रहेलिकालक्षणम्—
'व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थं स्वरूपार्थस्य गोपनात्। यत्र बाह्यान्तराचयौं कथ्येते सा प्रहेलिका॥ सा द्विधार्थी च शाब्दी च विख्याता प्रश्नशासने। आर्थी स्यादर्थविज्ञानाच्छाब्दी शब्दविभागतः॥'
तथार्थी यथा—'तरुण्यालिङ्गितः कण्ठे नितम्बस्थलमाश्रितः। गुरूणां सन्निधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः॥' तत्र 'पानीयकुम्भः' इत्युत्तरम्, न तु वल्लभः। शाब्दी यथा—
'दुर्वारीवीर्यसरुचि स्वयि का प्रसन्ना श्यामा सपत्नहृदये सुपयोधरा च। तुष्टे पुनः प्रणतशत्रुसरोजसूर्ये सैवाद्य वर्णरहिता वद नाम का स्यात् ?॥'
तत्र 'खङ्गी' (छुरिका) प्रथमप्रश्नोत्तरम्, न तु स्त्री। 'स्त्री' इति द्वितीयप्रश्नोत्तरम्।
यथैवेति—यथैव येन प्रकारेणैव दिवसं वासरमनैषीत्, एवं तथैव निशां रात्रिमप्यनैषीद्गमयदिरित संबन्धः। आरब्धाः प्रवर्तिताः विविधा नानाप्रकाराः क्रीडापरिहासाः खेलोपहासास्तेषु चतुरैः कुशलैः सुहृद्भिर्मित्रैः उपेतः संयुक्तः। अत एव सम्भोगसुखस्योपरि द्वेष इव आसीदित्याशयः।
एकदेति। एकदा एकस्मिन्समये प्रतीहारी द्वारदेशे नियुक्ता स्त्री समुपसृत्य समीपदेशमागत्य, आस्थानमण्डपगतं सभागृहस्थितं राजानं सविनयं विनयेन सह अब्रवीदवोचदित्यन्वयः। अत्र प्रथमान्त-पदानि प्रतीहारीविशेषणान्यवगन्तव्यानि। सूर्यवर्णनाध्याजेन उक्त्यवसरं विशेषणेन दर्शयति—नाति-दूरोति। नातिदूरं स्वल्पमलीनम् उदितम् उद्गमनं यस्य स तस्मिन् तथोक्ते आकाशस्य किञ्चिद् दूरोदिते सतीत्यर्थः, नवानि नूतनानि यानि नलिनानि पद्मानि तेषां दलानि पर्णानि 'पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्ण छदः पुमान्' इत्यमरः, तेषां सम्पुटं मुकुलीभावं भिनत्ति दूरीकरोतीति स तस्मिंस्तथोक्ते, किञ्चिन्मुक्तः किञ्चिद्दूरोदयात् ईषत् परित्यक्तः पाटलिमा श्वेतरक्तत्वं येन स तस्मिंस्तथोक्ते, 'श्वेतरक्तस्तु पाटलः' इत्यमरः, दूरोदितेत्यारभ्य विशेषणत्रयैः प्रत्यूषकालो ध्वन्यते। भगवति ऐश्वर्यशालिनि, सहस्रसंख्याः ये
एक अक्षर निकाल देने से दूसरा अर्थ निकले), मात्राच्युतक (जिस छन्द की एक मात्रा परिवर्तित हो जाने से दूसरा अर्थ निकले), बिन्दुमती (जिस रचना में अक्षरों के स्थान में केवल बिन्दु रख दिए जायें) एवं गूढ-चतुर्थ-पाद (जिस पद्य के चौथे चरण के अक्षर पहले तीन चरणों में छिपे हों) नामक काव्य-प्रश्नों की रचना तथा पहेलियों के निर्माण करने-कराने में व्यस्त रहता था।
वैसे नाना प्रकार की क्रीडाओं और परिहासों में कुशल मित्रों की मण्डली से उसका दिन बीतता था उसी प्रकार उन्हीं के बीच उसकी रात भी बीतती थी।
एक बार प्रातःकाल जब नयी नयी कमल की कलियों की सम्पुटों को खोलते हुए अपनी किरणों की
१. अनयत् । २. चतुरः । ३. उन्मुक्त***।