कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शूद्रकवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २३

लक्ष्मीर्दक्षिणापथादागता चण्डाल-कन्यका पञ्जरस्थं शुकमादाय देवं विज्ञापयति—'सकल-भुवनतले सर्वरत्नानाम् उदधिरिवैकभाजनं देवः, विहङ्गमश्चायमाश्चर्यभूतो निखिल-भुवनतल-रत्नमिति कृत्वा देवपादमूलेनानेनादायागताऽहमिच्छामि देवदर्शनसुखमनुभवितुम्' इति । एतदाकर्ण्य देवः प्रमाणम्' इत्युक्त्वा विरराम ।

उपजातकुतूहलस्तु राजा समीपवर्तिनां राज्ञामवलोक्य मुखानि 'को दोषः, प्रवेश्यताम्' इत्यादिदेश ।

लोकं स्वर्ग 'स्वर्वैद्यौ स्वर्गनाकौ' इत्यमरः, आरोहत आरोहणं विदधतस्त्रिशङ्कोरस्याख्यस्य सूर्यवंशीयराज-विशेषस्य, राज्यलक्ष्मीखिव, त्रिशङ्कोः सूर्यवंशीयस्य-राज्ञस्त्य राजविशेषस्य देवव्यागात् स्वर्गे वासो न भवतीत्यतः कुपितः क्रुद्धो यः शतमखो देवराजः तस्य हुंकारः क्रोधेन निर्घोषश्चक्रध्वनिः तेन निपातिता अधः क्षिप्ता, दक्षिणापथाद्दक्षिणमार्गात् आगता समुपस्थिता चण्डालानां दिवाकीर्त्तीनां कन्यकां कुमारीं पञ्जरे पक्षिशालावारे तिष्ठतीति तं तथोक्तम् 'सुपि स्थ' इति कः, शुकं कीरम् आदाय गृहीत्वा देवं स्वामिनं भवन्तं विज्ञापयति निवेदयति ।

पुरा किल त्रिशङ्कनार्मा कश्चन सूर्यवंशीयो नरपतिः अनेनैव देहेन यज्ञविशेषं विधाय देवलोकं जिग-मिषुः कुलगुरुमहर्षिवसिष्ठेन प्रत्याख्यातः । तदनन्तरं तदर्थमेव तत्सुतान् प्रति प्राप्तः परन्तु सर्वं वृत्तवती-श्वश्रूय तैरवमन्शितः—'यतो भवान् कुलगुरुं परित्यज्यास्मान् सम्प्राप्तस्ततो भवान् चण्डालो भवतु' इति ततो राजा विश्वामित्रं प्राप्य स्वकार्यं निवेदितवान् । तदाशयं विज्ञाय विश्वामित्रो यज्ञं कारयित्वा देवलोक-मारोढुं तमादिदेश । त्रिशङ्कस्तु यज्ञं कृत्वा देवलोकमारोहन् कुलगुरुपरित्यागात्तत्पुत्राणाञ्चाभिशापेन चण्डालभावमापन्नत्वात् अधाम्यत्वाच्च सुराधिपेनाधः पातित इति रामायणीया कथानुसन्धेया । एतच्च स्फुटमन्यत्रापि ।

प्रतीहारी चण्डालकन्यकायाः सामान्यतो विज्ञापनाविरयं दर्शयति—सकलेति । सकलभुवनतलेषु समग्रभुवनतलेषु यानि रत्नानि तेषां तयोक्तानाम्, उदधिः समुद्र इव एकभाजनम् एकमुत्कृष्टस्थानम्, यथा समुद्रः सर्वरत्नानां भाजनं तथा देवो भवानपीत्याशयः । अयं विहङ्गमः विहायसा आकाशेन गच्छ-तीति विहङ्गमः पक्षी शुकः विहायस-उपपदाद् गमेः खचि 'अरद्विषदजन्तस्ये'ति मुमागमः विहायसो विहादेशश्च, आश्चर्यभूतः अद्भुतत्वावलोकनविषयः अनन्यथाविधविशेषत्वादेविखिलानि समग्राणि यानि भुवनतलानि तेषां रत्नमुत्कृष्टम् 'जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते' इति स्मरणाद्, तं शुकम् आदाय गृहीत्वा देवस्य राज्ञो भवतः पादमूलं चरणमूलमहमागता संप्राप्ता देवदर्शनसुखं महाराजावलोकनानन्दम् अनुभवितुम् साक्षात्कर्तुम् इच्छामि अभिलषामि। एतदाकर्ण्य एतच्छ्रुत्वा 'देवः प्रमाणम्' 'य एव भवत आदेशः स एव मया कर्त्तव्यः' इत्युक्त्वा विरराम मौनमाश्रितवती ।

उपजातेति । उपजातम् उत्पन्नं कुतूहलं कौतुकं यस्य स तथोक्तः, 'कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम्' इत्यमरः, समीपवर्त्तिनां निकटस्थितानां राज्ञां सामन्तभूपतीनां मन्त्रिणां च मुखानि आननानि आलोक्य निरीक्ष्य तेषामपि तदिष्टचेति विज्ञादेल्यर्थः । अत्र राज्ञां मुखनिरीक्षणन्तु चण्डालत्वेनात्रप्रवेशे

रुचिमर्थं निवेदन किया—'देव, स्वर्ग लोक में सशरीर जाते समय क्रुद्ध इन्द्र के हुंकार से नीचे गिरी हुई त्रिशंकु की राज्यलक्ष्मी के समान दक्षिणपथ से आयी हुई एक चाण्डाल-कन्या पिञ्जड़े में एक सुग्गा लिये हुए द्वार पर खड़ी है और प्रार्थना कर रही है कि पृथ्वी पर सभी रत्नों को धारण करने योग्य समुद्र के समान आप ही एक मात्र उत्कृष्ट पात्र हैं तथा यह चमत्कारी सुग्गा भी सारी पृथ्वी का एक उत्कृष्ट रत्न ही है; इसलिये इसके साथ ही सेवा में उपस्थित होकर श्रीमन्त के दर्शन से सुखी होना चाहती हूँ। महाराज की क्या आज्ञा है?' ऐसा कह कर वह चुप हो गई।

उसकी बात सुनकर राजा अत्यन्त उत्सुक हो उठा और अपने समीप में बैठे राजाओं के मुँह को देखते हुए (उनके मनोभावों को टटोलते हुए) उसने प्रतीहारी को आदेश दिया—इसमें हर्ज ही क्या है ? उसे भीतर ले आओ।

---

१. चाण्डाल***।
२. काश्चिद् इत्यधिकः क्वचित् ।
३. तद्रत्नानाम् ।
४. आश्चर्यभूतो निखिल***।
५. मूलेनादाया***।
६. आलोक्य ।