भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 80, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 80

चण्डाकन्यकावर्णनम् ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | ३१

विभावरीम्; आकपिल-गोरोचना-रचित-तिलक-तृतीय-लोचनाम् ^१ईशानुचरित-किरातवेशामिव भवानीम्, हरःस्थल-निवास-संक्रान्त-नारायण-देहप्रभा-श्यामलितमिव श्रियम्, कुपित-हर-हुताशन-दह्यमान-मदन-धूम-मलिनीकृतामिव रतिम्, उन्मद्-^२हलि हलाकर्षण-भय-पलायितामिव कालिन्दीम्^४, अतिबहल-पिण्डालक्तक-रस-राग-पल्लवित-

स्वस्य किरणैः रश्मिभिः हरितम् अन्धकारनिवृत्त्या सप्रकाशं मुखम् अग्रभागः आननं वा यस्याः सा तां तादृशीं विभावरीं रात्रिमिव विद्यमानामिति शेषः। एतेन रात्रिनायकयोर्दन्तपत्रचन्द्रयोश्च तुल्यत्वं प्रदर्शितम्। इहानि पूर्ववदेवालङ्कारः।

आकपिलेति। आकपिलया ईषत्पीतरुच्या गोरोचनया गोपित्तेन रचितं निर्मितं यत्तिलकं पुण्ड्रं तदेव तृतीयं लोचनं नयनं यस्याः सा ताम्, अत एव ईशस्य शम्भोः अनुचरितः पश्चाद्गृहीतः किरात-वेशो निष्पनेपथ्यं यया सैवम्भूतां भवानीं पार्वतीमिव।

पुरा किल श्रीकृष्णप्रेरितः पार्थः पाशुपतास्त्राप्तये तपस्तप्तुं गतः, ततः, वराहरूपेण तं हन्तुं यान्तं मूकादानवं मारयितुं भगवान् शिवः किरातवेशं गृहीतवान् तदनु तमेव वेशं धारयित्वा पार्वत्यपि शिव-मनुययाविति महाभारतीया कथा। तदाधारेणेयमुपमा।

हरस्थलेति। हरस्यस्थले वक्षसि निवासेन निवसेनेन संक्रान्ता प्रतिबिम्बिता या नारायणस्य विष्णोः देहप्रभा शरीरकान्तिः तया श्यामलिनो श्यामलत्वं प्राप्तां श्रियं लक्ष्मीमिव। इह लक्ष्मीचण्डाटकन्यकयोः साम्यवन्दनादुपमाऽलङ्कारः, तथा श्रियः स्वकीयगौरकान्तिपरित्यागेन भगवतो नारायणस्य श्यामलगुणा-दानात् तद्गुणालङ्कारः अनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः।

कुपितेति। कुपितः धैर्यभङ्ककरणेन क्रोधं प्राप्तो यो हरः शङ्करः तस्य हुताशनेन तृतीयलोचन-वह्निना दह्यमाना ज्वार्यमानो यो मदनः कामदेवस्तस्य धूमेन दहनकेतुना मलिनीकृतां मालिन्यमुपगतां रतिं कामपत्नीमिव विद्यमानाम्। इहोक्तविधधूमेन मलिनीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धकथनादति-शयोक्तिरलङ्कारः, उपमा च स्वयैवेत्यनयोर्मिथः सङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।

पुरा किल तारकासुरवधायोद्यता देवा ब्रह्माणं ययुः। 'पार्वत्यामुद्भूतः कार्तिकेयोऽस्य निहन्ता नान्य इति विवाहार्थं शिवः प्रसाधनीय' इत्युचुश्च, ततः श्रुत्वा तत्र कस्य साफल्यमवेक्षिति वितर्कयन्तो मदनं नियुञ्जवन्तः। देवगनापुरोधेन मदनोऽपि पार्वतीसमक्षं सम्मोहनास्त्रेन महेश्वरस्य धैर्यमपहरन् तदीयभाललोचनवह्निना दग्ध इति शिवपुराणकथा।

उन्मदेति। उन्मदस्य प्रबलाहङ्कारिणो हलिनो बलभद्रस्य हलेन लाङ्गलेन यदाकर्षणमाकृष्टिरस्त-स्माद् भयेन त्रासेन पलायितां विलयं गतां कालिन्दीं यमुनाम् इव विद्यमानाम्। उपमाऽलङ्कारः।

पुरा मद्यपानगर्वितो बलभद्रो जलक्रीडानिभित्तं यमुनामाहूतवान् यदा हि नागतवती तदा हलाग्रेण नामाचकर्ष सा च तदान्तर्हितेति श्रीमद्भागवतीया कथा।

अतिबहलेति। अतिबहलोऽतिप्रचुरो यः पिण्डालक्तजरसः पिण्डीभूताक्तकद्रवस्तस्य रागेण लौहि-त्येन पल्लविते अभिनवकिसलयवदाचरितवती पादपल्लवे चरणकमले यस्याः सा तां तादृशीम् अत एव अचिरसूदितस्य तत्कालावद्धिक्कण्टस्य महिषासुरस्य तन्नामकजगद्द्रोहणो राक्षसस्य रुधिरैण शोणितेन रक्तौ रक्तवर्णौ चरणौ पादौ यस्यास्तां कात्यायनीं दुर्गामिव विद्यमानाम्। इह रुधिररक्तपदयोरैयस्य

सम्पन्न प्रतीत हो रही थी। उसके ललाट पर गोरोचना का पीला टीका तीसरे नेत्र की शोभा दे रहा था जिससे वह ऐसी प्रतीत हो रही थी मानो भगवान् शंकर के किरात-वेश धारण करने के समय किरातों का वेश धारण करने वाली भगवती पार्वती हों, अथवा अपनेने हृदय में स्थित भगवान् नारायण के शरीर की श्यामल झलक से साँवली बनी हुई भगवती लक्ष्मी हों अथवा क्रुद्ध शंकर की नेत्रज्वाला में जलते हुए काम के धुएँ से काली पड़ी हुई सुन्दरी रति हो अथवा नशे में चूर भगवान् बलराम के हल से खींचे जाने के मद से भागी हुई कृष्णप्रिया कालिन्दी हों। अत्यन्त गाढ़े आल्ते से रंगी हुई नई कोंपलों के


१. ईशाचरशनानुचरित, ईशानुचरित, ईशानाचरितानुचरित।
२. दृदामदद्धां।
३. रक्तच।
४. हलाकर्षणभ्रन्तामिव।
५. दहूनाम्।

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका) · पृष्ठ 80, कुल 709 में से · BharatKosha