कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 97, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें४८ कादम्बरी- [ कथामुखे-
अनन्तरमुदपादि च स्फोटयन्निव श्रुतिपथमनेक-प्रहत-पटु-पटह-झल्लरी-मृदङ्ग-वेणु-वीणा-गीत-निनादानुगम्यमानो वन्दिवृन्द-कोलाहलाकुलो भुवन-विवरव्यापी स्नानशङ्खाना-मापूर्य्यमाणानामतिमुखरो ध्वनिः।
एवञ्च क्रमेण निर्वर्त्तिताभिषेको विषधरनिर्मोक-परिलघुनी धवले परिधाय धौत वाससी शरदम्बरैकदेश इव जलक्षालन-निर्मलतनुः अनघवत्त-जलधर-च्छेद-शुचिना दुकूलपट्टपल्लवेन तुहिनगिरिरिव गगनसरित्स्रोतसा कृत-शिरोवेष्टनः सम्पादित-पितृजल-क्रियो मन्त्रपूतेन तोयाञ्जलिन दिवसकरमभिप्रणम्य देवगृहमगमन् ।
शूद्रकम् अभिषिषिचुः स्नानं कारयामासुः। इह 'दिवमश्रिय' इति जात्युत्प्रेक्षा, 'आक्षिप्तदालातपेनेव' इति क्रियोत्प्रेक्षा, अनयोर्ब्राह्माङ्गिभावात्सङ्करालङ्कारः।
अनन्तरमिति। अनन्तरं स्नानानन्तरं स्नानशङ्खानां ध्वनिः उदपादीत्सम्बन्धः। धुनिरयं कर्णविवरं स्फोटयन् द्विधा कुर्वन्निव, अनेकैः पुरुषैः प्रहता वादिताः पटवः वाद्यविधाने मनर्याः पटहाः दुन्दुभयः झल्लर्यो वाद्यविशेषाः (भाषायां 'झाल' इति पदवाच्याः), मृदङ्गा मुरजाः, वेणवो वंश्यः, वीणा वल्लक्यः तासां गीतानां गानानाञ्च निनादैः ध्वनिभिः अनुगम्यमानः तमनुलक्षीकृत्य प्रवर्त्तमानः, वन्दिवृन्दस्य वैतालिकसमूहस्य कोलाहलेन कलकलेन लाकुलो व्याप्नो स्वतः एव भुवनविवरव्यापी विष्टपान्तराल-प्रसारी, अतिमुखरः अतिशयेन तारतरम्, आपूर्य्यमाणानां मुखवायुभिः वाद्यमानानां स्नानशङ्खानाम् आप्लवकालवादनीयशङ्खानां ध्वनिः शब्द उदपादि उत्पत्नोऽभूत्, 'पद गतौ' लस्मल्लुङिरूपम् । इह भुवनविवरव्यापनसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धोक्त्यातिशयोक्तिरलङ्कारः, 'स्फोटयन्निवे' ति क्रियोत्प्रेक्षा च, अनयोश्च परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिरलङ्कारः। 'नियोऽनदेव्यमेतेषां स्थितिः संसृष्टिरुच्यते' इति लक्षणात् ।
एवञ्चेति । यो निष्क्रमे तस्य च विजेप्यर्थः । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण क्रमेण परिपाट्या निर्वर्त्तितः कृतः अभिषेकः स्नानं येन स तादृशो राजा देवगृहमगमदिति . वक्ष्यमाणक्रियया सम्बन्धः । विषधराः सर्पास्तेषां निर्मोकः कञ्चुकः तद्वत् परिलघुनी अत्यन्तसूक्ष्मे धवले स्वच्छे धौतवाससी प्रक्षालितवसने परिधाय परिधानं विधाय, देवपूजानिमित्तं वस्त्रद्वयधारणावश्यकतानाह आह्निकसूत्रावल्याम्-
'होमदेवार्चनाद्यासु क्रियासु पठने तथा। नैकवस्त्रः प्रवर्तेत यत्नतः सर्वथा बुधः॥'
शरदि वर्षात्यये अम्बरैकदेश इव आकाशैकभाग इव जलक्षालनेन अभिषेचनीयसलिलद्वारा प्रक्षा-लनेन वर्षासलिलद्वारा प्रक्षालनेन च निर्मला अपगतमला तनुः शरीरं यस्य स तादृशः, अतिधवलः अतीव स्वच्छो यो जलधरच्छेदः मेघखण्डः तद्वत् शुचिना धवलेन दुकूलपट्टस्य क्षौमवसनस्य पल्लवेन विस्तरेण अतिदीर्घक्षौमवसनेनेत्यर्थः, 'पल्लवो विस्तरे विटपे किसले विटपे वने' इति त्रि० शेषः । गगन-सरित् आकाशगङ्गा तस्याः स्रोतसा प्रवाहेण तुहिनगिरिः हिमाचल इव कृतः विहितः शिरोवेष्टनम् उष्णीषो येन स तादृशः। होमार्थमुष्णीषधारणमाह-
'उष्णीषेण विना राजन् ! होमं चेत्कुरुते नरः। होतुरुद्धर्विनाशः स्याद्धोता च विकलो भवेत् ॥' इति ।
सम्पादिता निष्पादिता पितृजलक्रिया पितृतर्पणादिर्येन स तादृशः, तथा च-'स्नात्वा सन्तर्पयेद्
उसी समय साथ ही बजाए गए अनेक नगाड़ों, झाँझों, मृदङ्गों, वेणुओं और वीणाओं की ध्वनियों तथा मंगल गीतों के स्वरों एवं चारणों के कोलाहल से गूँजती हुई सभी लोकों में छा जानेवाली कानों को फोड़ती हुई सी शंख की अत्यन्त तीखी ध्वनि होने लगी, जो स्नान समाप्त होने की सूचना दे रही थी।
इसी रीति से स्नान कर चुकने के बाद जल से धुला हुआ उसका निर्मल शरीर शरत्कालीन स्वच्छ आकाश के एक टुकड़े के समान झलकाने लगा। उसने साँप की केंचुली के समान अत्यन्त झीने तथा उजले दो वस्त्र पहिन लिये और अत्यन्त उजले बादलों की तहों के समान श्वेत रेशमी पगड़ी अपने सिर पर लपेट ली। उस समय वह ऐसा सुशोभित होने लगा मानो अपनी चोटी पर आकाशगंगा की धाराओं को लपेटे हुए हिमाचल पहाड़ हो। इसके बाद उसने पितरों को तर्पण (जल-दान) किया और अँजुली में जल लेकर मंत्रों से ऋषिमन्त्रित करके भगवान् सूर्य को अर्घ्य दिया। फिर उन्हें नमस्कार करके वह मंदिर में चला गया।
१. ०स्फोटयन्निव, ०स्फोटयन्निव । २. कोलाहलो । ३. मदन०...। ४. मुखरः। ५. निर्वर्तिताभि-षेकः । ६. धौतवाससी । ७. जलक्षालननिर्मलतनुः ।