कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शूद्रकनित्यकृत्यवर्णनम् ]	चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ।	४६

उपर्चित-पशुपतिपूजश्च निष्क्रम्य देवगृहान्निर्वर्त्तिताग्निकार्यो विलेपनभूमौ झङ्कारिम- रलिकदम्बकैरनुबध्यमानपरिमलेन मृगमद-कर्पूर-कुङ्कुमवास-सुरभिणा चन्दनेनानुल्प्ति- सर्वाङ्गो विरचितामोदि-मालतीकुसुमशेखरः कृतवस्त्रपरिवर्त्तः रत्नकर्णपूरमात्रामरणः समुचित- भोजनैः सह भूपतिभिराहारमभिमत-रसास्वाद-जातप्रीतिरवनिपो निर्वर्त्तयामास । परिपीत धूमवर्त्तिरुपस्पृश्य च गृहीतताम्बूलस्तस्मात् प्रमृष्ट-मणि-कुट्टिम-प्रदेशादुत्थाय

देवान् पितॄंश्च मानवांस्तथा' इति मन्त्रैः वेदविदितैः पूतं पवित्रं यत्तोयं जलं तस्य अञ्जलिः हस्तसम्पुटः 'अञ्जलिस्तु पुमान् हस्तसम्पुटे कुडवेऽपि च' इति मेदिनी । तेन दिवसकरं सूर्यनारायणम् अभि सम्मुखं प्रणम्य अञ्जलौ मन्त्रपूतमर्घ्यरूपं जलं सूर्यनारायणाय दत्त्वा नमस्कृत्येत्यर्थः । तदुक्तम्-

'अर्घ्यं दद्यात्तु प्रथमं भास्कराय महात्मने । ततो विष्णुं शिवं शान्तः शिवां चैव प्रपूजयेत् ॥' इति । देवगृहं चैत्यम् आगमत् आगच्छत् । इह विव्वरानिर्माणेक्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः । शरदम्वरैकदेश इवेत्यत्र पूर्णोपमालङ्कारः । अनिलवलनलवरेत्यत्रापि च लुप्तोपमैव । तुहिनगिरिरित्यत्र रूपमा ।

उपचितेति । उपर्चिता सम्पादिता पशुपतेः महेश्वरस्य पूजा अर्पचितिः 'पूजा नमस्याऽपचितिः' इत्यमरः, येन स तथामूतः, तया च-'असम्पूज्य शिवं मोहाद्ये नरा भुञ्जतेऽन्वहम् । सौख्यं नैवाप्नुवन्तीह मन्नाशाः पर्यटन्ति ते ॥' इति । निर्वर्तितं निष्पादितम् अग्निकार्यम् अग्निहोत्रादिकं येन सः, 'यावज्जीवमग्नि-होत्रं जुहुयात्' इति श्रुतेरग्निहोत्रस्यापि नित्यत्वादित्याशयः । विलेपनभूमौ अङ्गरागसम्पादनस्थाने झङ्का-रिभिः शब्दं कुर्वद्भिः अलिकदम्बकैः भ्रमरगणैः अनुबध्यमानः सेव्यमानः परिमलः सौरमं यस्य स तेन, मृगमदस्य कस्तूर्याः कर्पूरकुङ्कुमयोः हिमवालुककेसरयोश्च वासेन परिमलेन सुरभिणा घ्राणतर्पणेन 'सुरभि-र्घाणतर्पणः, इत्यमरः, चन्दनेन मलयजेन अनुलिप्ताङ्गः लेपितसकलशरीरावयवः, विरचितरचना-विशेषेण विहितः आमोदिभिः परिमलवद्भिः मालतीकुसुमैः जातीपुष्पैः शेखरः शिरोभूषणं येन स तादृशः, अङ्गरागादिकं यथाकालं यथावयः कार्यमित्याह्निके स्पष्टम् । कृतो विहितो वस्त्रयोः पूर्वपरिहित-वसनयोः परिवर्त्तः परिवर्तनं येन सः परिहितान्यवसन इत्यर्थः, पूजावाससः सर्वदा धारणाद्यनौचित्यादि-त्याशयः । रत्नकर्णपूरमात्रं केवलं रत्नखचितं कुण्डलमेव आभरणं तत्समयाऽलङ्कारो यस्य सः, अशनादि-समयेऽनेकमूषणपरिधानेन कष्टसम्भवादित्याशयः । समुचितं योग्यं भोजनम् एकपङ्क्तावशनं येषां तैः तथोक्तैः, आत्मतुल्यकुलसदाचारादिसम्पन्नैरित्याशयः, भूपतिभिः अन्यैः नृपतिभिः सह अभिमतं अभि-लषिता ये रसा मधुराद्यस्तेषाम् आस्वादेन ग्रहणेन जाता उत्पन्ना प्रीतिः सन्तुष्टिः यस्य सः अवनिपः भूपतिः शूद्रकः आहारम् अशनं निर्वर्त्तयामास सम्पादयामास ।

परिपीतेति । उपस्पृश्य आचमनं विधाय आस्थानमण्डपमयासीदिति वक्ष्यमाणक्रियया सम्बन्धः । 'उपस्पर्शस्त्वाचमनम्' इत्यमरः । भोजनानन्तरमाचमनस्यावश्यकर्त्तव्यमुक्तं नारदेन- 'सुप्त्वा क्षुत्वा च मुक्त्वा च निष्ठीव्योक्त्वाऽनृतं वचः। पीत्वाऽपोऽध्येष्यमाणश्च आचामेत् प्रयतोऽपि सन्।' इति परि सामस्त्येन पीता सुखसौगन्ध्यविधानार्थं गृहीता धूमवर्त्तिः अग्निसंयोगेन धूमसंयुक्तमाद्र-

वहाँ आकर भगवान् शङ्कर की पूजा करके वह मन्दिर से निकला और होमादि कार्यों को पूरा कर विले-पनभूमि में पहुँचा । फिर उसने अपने सभी अङ्गों में सुगन्ध के कारण भौरों के झुण्डों से ढके हुये तथा कस्तूरी, केशर और कपूर से सुवासित सुगन्धित चन्दन का लेप करके मस्तक पर विशेष ढङ्ग से मालती के फूलों की चोटी बनायी और वस्त्रों को बदल कर कानों में केवल रत्नों से जड़ा हुआ कर्णफूल पहिन लिया । इसके बाद भोजन के समय पंक्ति में बैठने योग्य राजाओं के साथ उसने मनोऽनुकूल रसों का स्वाद लेते हुए सन्तुष्ट होकर भोजन-क्रिया समाप्त की ।

भोजन कर लेने के पश्चात् उसने धूम्रवर्तिका (एक प्रकार की सिगरेट जैसी कपूर, अगन, चन्दन, मुस्ता, पूति, प्रियंगु और नांही मिलाकर बनाई गई बत्ती) का पान किया और हाथ-मुँह धोकर पान खाया। फिर वह धुली-माँजी मणियों की फर्श से उठकर सभा-मण्डप की ओर चल पड़ा।

तत्काल ही थोड़ी दूर पर खड़ी हुई प्रतिहारी अत्यन्त शीघ्रता से दौड़ी हुई आ पहुँची। उसने राजा की

---

१. उपचरित*** । २. पूजम्श्च । ३. निर्वर्तित । ४. कृताम्बरपरीवर्त्तः । ५. निर्वत्तयामास । ६. धूपवर्तिः, धूपधूमवर्तिः । ७. कुट्टिमात् ।

७ का० कथा०