कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१०२ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

विस्फुटितं, विवर्धिष्णु वर्धनशीलं, मृदु, न काष्ठप्रख्यं, स्निग्धदर्शनमिति । दृश्यत इति दर्शनं रूपं, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' । ३ । ३ । ११३ । इति ल्युट्, तदरूक्षमस्येति ॥ ८ ॥

दीर्घाणि हस्तशोभीन्यालोके च योषितां चित्तग्राहीणि गौडानां नखानि स्युः ॥ ९ ॥

प्रमाणतस्त्रिधा । तत्र दीर्घाणि हस्तशोभीनि हस्तं शोभयितुं शीलं येषां, नखच्छेदं कर्तुमक्षमत्वाद्, आलोके=दर्शने, चित्तग्राहीणि योषिद्भिर्दृश्यमानानि तासां चित्तं हरन्तीति गुणद्वययुतानि स्पर्शमात्रकरत्वात्प्रायशो गौडानाम् ॥ ९ ॥

ह्रस्वानि कर्मसहिष्णूनि विकल्पयोजनासु च स्वेच्छाऽवपातीनि दाक्षिणात्यानाम् ॥ १० ॥

ह्रस्वानि, कर्मसहिष्णूनि लेखनादि कर्म सहन्ते, दीर्घाणि तु भज्यन्ते, विकल्पयोजनास्वर्धचन्द्रादयो ये विकल्पास्तत्संपादनासु स्वेच्छाऽवपातीनि प्रयोक्तुरिच्छया स्थाने योऽवपातः स विद्यते येषां न तु दीर्घाणाम्, इति गुणद्वयं, तानि खररागत्वात्प्रायशो दाक्षिणात्यानाम् ॥ १० ॥

मध्यमान्युभयभाञ्जि माहाराष्ट्रिकाणामिति ॥ ११ ॥

मध्यमानि न दीर्घाणि नातिह्रस्वानि, उभयभाञ्जि दीर्घह्रस्वगुणभाञ्जि, तानि वैचक्षण्यात्प्रायशो माहाराष्ट्रिकाणाम् ॥ ११ ॥

आच्छुरितकादेर्लक्षणं परभागार्थं च प्रयोगस्थानमाह—

तैः सुनियमितैर्हनुदेशे स्तनयोरधरे वा लघुकरणमनुद्गतलेखं स्पर्शमात्रजननाद्रोमाञ्चकरमन्ते संनिपातवर्धमानशब्दमाच्छुरितकम् ॥ १२ ॥

तैरिति । मध्यमैर्नखैः पञ्चभिरपि, सुनियमितैरिति । सुसंश्लिष्टैः, मध्यमावस्थापेक्षयेदं वचनं, प्रागसंश्लिष्टान्येव स्थाने निवेश्यन्ते ततश्च शनैराकृष्यमाणानि सुसंयमितानि भवन्ति न प्रागेव सुसंयमितानि, लोके तथा प्रयोगदर्शनाद्, लघुकरणमिति । लघ्वी क्रिया यस्मिन्निति, यथा क्षतं न भवति, यदाह—अनुद्गतलेखमिति । किमर्थं तर्हीत्याह—स्पर्शमात्रजननाद्रोमाञ्चकरमिति, अन्तइति । स्पर्शनक्रियाया नखघातादिभिरिति, अङ्गुष्ठनखेन प्रतिनखस्फालनादूर्ध्वमानचटचटाशब्दं यदेवंविधं कर्म तदाच्छुरितकं नखैराच्छुरणाद्, एवं च नखच्छेदाभावेऽप्यस्यैवानुरूपं, तत्र हनुदेशोऽधरे च सर्वासामेव नायिकानामाच्छुरितकमेव नान्यन्नखकर्मेति दर्शनार्थमुभयोर्ग्रहणं, स्तनयोराधिक्येन प्रयोक्तव्यमिति ज्ञापनार्थं वचनं, तत्रापि स्पर्शकरत्वात् ॥ १२ ॥